नेपाली समाजमा तिहार (यमपञ्चक) एउटा यस्तो पावन पर्व हो, जहाँ मानव र प्रकृति (विशेषगरी पशुपक्षी) बीचको प्रगाढ सम्बन्धलाई उजागर गरिन्छ। यस चाडमा काग, कुकुर, गाई र गोरु जस्ता पशुपक्षीहरूको पूजा गरेर उनीहरू प्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सुन्दर परम्परा छ। तर, यसको अर्को पाटो हेर्ने हो भने, हाम्रो समाजमा तिहारमा पशुपक्षीको पूजा गरिने धार्मिक/सांस्कृतिक परम्परा र सडकमा छोडिएका छाडा पशुहरूको दयनीय अवस्था (विडम्बना) बीच ठूलो विरोधाभास देखिन्छ।
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले पशुलाई देवताको प्रतीकका रूपमा पूजा गर्छन्। तिहारमा विशेषगरी काग, कुकुर, गाई-गोरुलाई देवताको प्रतीक मानेर पुज्ने चलन छ। तर, पछिल्लो समय पशुको संरक्षण नहुँदा समस्या बढ्दै गएको छ। नेपाली समाजमा
छाडा पशुचौपायाको समस्या विकराल छ।
यस विषयका दुईवटा विपरीत पाटाहरूलाई निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

१. सांस्कृतिक पाटो: पशुपक्षीको सम्मान र पूजा

तिहारका सुरुवाती दिनहरू पशुपक्षीकै सम्मानमा समर्पित छन्, जसले सनातन
संस्कृतिमा प्राणी जगतको महत्त्व दर्शाउँछ:
• काग तिहार: यमराजको दूत र सूचना प्रवाहकको रूपमा कागलाई पूजा गरी अन्न
बाली ख्वाइन्छ।

• कुकुर तिहार: मानिसको सबैभन्दा बफादार साथी र सुरक्षाकको रूपमा कुकुरलाई
टीका, माला लगाई मीठो परिकार दिइन्छ।
• गाई तिहार (लक्ष्मी पूजा): सनातन धर्ममा गाईलाई माता र लक्ष्मीको रूप
मानिन्छ। गाईको दूध, गहुँत र गोबरको सात्विक महत्त्व भएकाले यस दिन गाईको
विशेष पूजा गरिन्छ।
• गोरु पूजा (गोवर्धन पूजा): कृषिप्रधान देशमा वर्षभरि खेत जोतेर अन्न उब्जाउन
मद्दत गर्ने गोरुको योगदानको कदर गर्दै पूजा गरिन्छ।

२. समकालीन विडम्बना: छाडा पशुहरूको क्रूर यथार्थ

तिहारमा एक दिन पशुपक्षीलाई भगवानको रूपमा पूजा गर्ने हाम्रो समाजले बाँकी
३६४ दिन उनीहरू प्रति देखाउने व्यवहार भने निकै निराशाजनक र विडम्बनापूर्ण
छ:
• दूध दिऊञ्जेल लक्ष्मी, नदिएपछि 'छाडा': गाईले दूध दिन छोडेपछि वा थारो
भएपछि र थुप्रै बाच्छाहरूलाई (जसले दूध दिँदैनन्) सडकमा लगेर अलपत्र छोडिदिने
प्रवृत्ति व्यापक छ।
• तिहारमा माला, अरू बेला ढुङ्गा र लात्ती: कुकुर तिहारको दिन गलामा माला
पहिराएर फोटा खिच्ने तिनै सडकका कुकुरहरूलाई अरू दिन भोकभोकै हिँड्नु पर्ने,
जाडो र गर्मीमा ओत नपाउने तथा मानिसहरूबाट कुटपिट र हिंसा सहनुपर्ने अवस्था
छ।

• सडक दुर्घटना र कष्टकर जीवन: सडकमा छाडिएका गाईवस्तु र कुकुरहरू गाडीको
ठक्करबाट अकालमा मर्ने वा घाइते हुने गर्छन्। घाइते अवस्थामा उनीहरूले पाउने
पीडा निकै दर्दनाक हुन्छ।
• प्लास्टिक र फोहोर खाने बाध्यता: भोकाएका छाडा पशुहरूले सडकका फोहोर र
प्लास्टिक खाँदा उनीहरूको पेटमा गम्भीर रोग लाग्ने र तड्पिएर मर्ने गरेका छन्।
• चाडपर्वमा समेत उपेक्षा: तिहारको दिन घरमा पालेका वा केही सीमित पशुले पूजा
पाए पनि, सहरका चोक-चोकमा सयौँको संख्यामा रहेका छाडा पशुहरू त्यो दिन पनि
भोकै र उपेक्षित अवस्थामा सडकमा भौंतारिरहेका देखिन्छन्।

हामीले सोच्नुपर्ने र गर्नुपर्ने कदमहरू

यो विडम्बनालाई अन्त्य गर्न हाम्रो सोच र व्यवहारमा परिवर्तन आउनु जरुरी छ:
• जिम्मेवार पशुपालन: पशु पालेपछि त्यसको आजीवन जिम्मेवारी लिनुपर्छ।
उपयोगिता सकिएपछि सडकमा फ्याँक्ने क्रूर मानसिकता अन्त्य हुनुपर्छ।
• सद्भाव केवल एक दिन मात्र होइन: पशुपक्षीप्रति दया, करुणा र प्रेम तिहारको
एक दिन मात्र होइन, वर्षैभरि र सधैंका लागि हुनुपर्छ।
• स्थानीय सरकारको भूमिका: छाडा चौपायाका लागि व्यवस्थित कान्जीहाउस
(गौशाला) र आश्रयस्थलको निर्माण गर्ने तथा जथाभाभी पशु छोड्ने मालिकलाई
कारबाही गर्ने नियम कडाइका साथ लागू हुनुपर्छ।

हाम्रो संस्कृतिले सिकाएको "वसुधैव कुटुम्बकम्" (संसारका सबै जीव हाम्रा परिवार
हुन्) भन्ने मूल मर्मलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र तिहारमा गरिने पशुपक्षी
पूजाको वास्तविक अर्थ रहन्छ।
यस समस्याको समाधानका लागि समुदायस्तरबाट गर्न सकिने भूमिकाहरू
हाम्रो समाजमा छाडा पशुहरूको समस्या र तिहारको सांस्कृतिक विरोधाभासलाई
कम गर्न सरकारी संयन्त्रको मात्र मुख नताकी समुदायस्तरबाटै ठोस पहल गर्नु
आवश्यक छ। स्थानीय बासिन्दा, युवा क्लब, टोल सुधार समिति र सामाजिक
संस्थाहरू मिलेर समुदायस्तरबाट निम्नानुसारका भूमिकाहरू निर्वाह गर्न सकिन्छ:
१. सामुदायिक आश्रयस्थल र 'गौशाला' को स्थापना
• स्थानीय गौशाला निर्माण: टोल वा वडास्तरमा खाली रहेका सार्वजनिक वा पर्ती
जग्गा पहिचान गरी छाडा गाईवस्तुका लागि सानो सामुदायिक गौशाला वा
आश्रयस्थल बनाउन सकिन्छ।
• सामुदायिक लगानी: टोलका बासिन्दाहरूबाट आर्थिक सहयोग वा बुढो भइसकेका
पशुहरूको हेरचाहका लागि स्वेच्छिक कोष खडा गर्न सकिन्छ।
२. सामुदायिक कुकुरहरूको व्यवस्थापन (CNVR र रेबिज नियन्त्रण)
• बन्ध्याकरण (Sterilization) अभियान: स्थानीय भेटेरिनरी संस्थाहरूसँग मिलेर
टोलका सडक कुकुरहरूको संख्या नियन्त्रण गर्न बन्ध्याकरण अभियान चलाउने।
• खोप कार्यक्रम: रेबिज रोग फैलन नदिन वर्षमा एकपटक समुदायका सबै छाडा
कुकुरहरूलाई अनिवार्य रूपमा रेबिजविरुद्धको खोप लगाउने व्यवस्था गर्ने।

• सामुदायिक संरक्षक (Community Feeders): टोलका इच्छुक व्यक्तिहरू मिलेर
सडकका कुकुरहरूलाई निश्चित ठाउँमा व्यवस्थित रूपमा खाना खुवाउने र उनीहरूको
स्वास्थ्यको ख्याल राख्ने।
३. 'सामुदायिक अपनत्व' (Community Adoption) को भावना
• सडकका कुकुरहरूलाई पाल्ने: विदेशी महँगा जातका कुकुर किन्नुको सट्टा आफ्नै
टोलका सडकमा रहेका (Local) कुकुर वा बाच्छाहरूलाई छिमेकीहरू मिलेर सामूहिक
रूपमा पाल्ने र सुरक्षा दिने।
• पशु पहिचान (Tagging): टोलमा कसले कुन पशु पालेको छ, त्यसको रेकर्ड राख्ने
ताकि कसैले पनि आफ्ना घरका चौपाया सडकमा ल्याएर छाड्न नसकोस्।
४. चेतनामूलक अभियान र सामाजिक दबाब
• पशुधनीहरूलाई सचेत गराउने: दूध दिउन्जेल पाल्ने र थारो भएपछि सडकमा
छाड्ने छिमेकीहरूलाई सम्झाउने-बुझाउने र त्यसो गर्नु सामाजिक अपराध हो भनी
सचेत गराउने।
• फोहोर व्यवस्थापनमा सुधार: सडकमा प्लास्टिक र फोहोर जथाभाभी नफाल्ने,
जसले गर्दा भोकका कारण छाडा पशुहरूले प्लास्टिक खाएर अकालमा मर्नु नपरोस्।
५. स्थानीय सरकार (वडा कार्यालय) सँग समन्वय
• पशु दर्ताको माग: आफ्नो वडामा रहेका पाल्तु जनावरहरूको अनिवार्य दर्ता र
'माइक्रोचिप' वा ट्याग लगाउने व्यवस्थाका लागि वडा कार्यालयमा दबाब दिने।
• बजेट माग: वडा बजेटको केही हिस्सा छाडा चौपाया व्यवस्थापन र पशु कल्याण
(Animal Welfare) का लागि छुट्याउन वडाध्यक्षसँग लबिइङ गर्ने।

६. युवा र विद्यालयको सहभागिता
• बालबालिकामा दयाभाव: स्थानीय विद्यालयहरूमा बालबालिकालाई पशुपक्षीप्रति
दया, करुणा र जिम्मेवारी सिकाउने कक्षाहरू सञ्चालन गर्न युवा क्लबहरूले नेतृत्व
लिन सक्छन्।
यदि प्रत्येक टोलले आफ्नो क्षेत्रमा रहेका छाडा पशुहरूको व्यवस्थापन आफैं गर्ने हो
भने, यो राष्ट्रिय समस्याको धेरै हदसम्म समाधान हुनुका साथै हाम्रो तिहारको
संस्कृतिले पनि सार्थकता पाउनेछ।
तिहारमा पशुपक्षीको पूजा गर्नुको वास्तविक मर्म तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब हामी
हाम्रा कारणले कुनै पनि जीवले सडकमा कष्ट भोग्नु नपरोस् भन्ने कुरामा सचेत
हुन्छौं। सांस्कृतिक आस्था र व्यावहारिक उत्तरदायबीचको यो खाडललाई पुर्न अब
प्रत्येक नागरिक र समुदायले आ-नो ठाउँबाट दृढ संकल्प लिनु जरुरी छ। हाम्रो
संस्कृतिले सिकाएको "वसुधैव कुटुम्बकम्" (संसारका सबै जीव हाम्रा परिवार हुन्)
भन्ने मूल मर्मलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र तिहारमा गरिने पशुपक्षी पूजाको
वास्तविक अर्थ रहन्छ।