डा. केदार कार्की-----------------
तिहार र दीपावली (दिवाली) सनातन धर्मका दुई यस्ता महान पर्व हुन्, जसको जरा प्राचीन परम्परा र संस्कृतिमा जोडिएको छ, तर समयसँगै यसको मनाउने तरिकामा आधुनिकताको गहिरो प्रभाव परेको छ। यी दुवै पर्वले अध्याँरोमाथि उज्यालोको,
असत्यमाथि सत्यको र अज्ञानतामाथि ज्ञानको विजयलाई जनाउँछन्।
नेपालमा दीपावली वा तिहार भनेर मनाइने पर्व दसैँ पछिको ठुलो चाड हो। तिहारका विभिन्न दिनमा काग, कुकुर र गाईको पूजा र सम्मान गरिन्छ।सामान्यतया पहिलो दिन काग तिहार, दोस्रो दिन कुकुर तिहार, तेस्रो दिन गाई तिहार, चौथो दिन लक्ष्मी
पूजा अनि पर्वको पाँचौँ दिन भाइटिका पर्दछ। यस दिनले दाजुभाइ र दिदी बहिनीबिचको विशेष सम्बन्धलाई जोड्ने गर्छ। यसै समयमा नेवार समुदायले 'म्ह पूजा' पनि मनाउने गर्दछन्।
दिपावलीलाई उज्यालोको पर्वका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ।यो शब्दको उत्पत्ति भने संस्कृत शब्दबाट भएको हो; दीपको अर्थ ‘प्रकाश’ भन्ने लाग्दछ भने अवालीको अर्थ ‘ताँतीबद्ध बत्तीहरू’ हो।।सामान्य बुझाइमा दिपावली अन्धकार माथि उज्यालोको
जितको प्रतीक हो।संसारभरका लाखौँ मानिसहरू दियो, मैनबत्ती वा अन्य सजावटी बत्तीहरू घर भरी बालेर दिवाली मनाउने गर्दछन्।तर यो केवल प्रकाशको उत्सव मात्र नभएर, कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, प्रार्थना गर्नै वा आगामी वर्षका लागि स्वास्थ्य, सुख
शान्ति र समृद्धिका लागि कामना गर्ने अवसरका रूपमा पनि हेरिन्छ। कतिपय समुदायका लागि भने दिपावाली नयाँ वर्षको सुरुवात वा नयाँ पनको प्रतीक पनि हो।

हिन्दु चन्द्र-सूर्य पात्रोका अनुसार दिवालीको मिति हरेक वर्ष फरक फरक हुने गर्दछ
र सामान्यतया यो ग्रेगोरियन क्यालेन्डर अनुसार अक्टोबर वा नोभेम्बर महिनामा
पर्छ।नेपाल र भारतमा भने गर्मी यामबाट जाडो यामको सुरुवातीका रूपमा पनि
यसलाई हेर्ने गरिन्छ। हिन्दु धर्म अनुसार दिपावाली औँसीको रातमा पर्दछ। नेपालमा
कार्तिक कृष्ण औँसी र भारतमा भने कार्त्तिक अमावस्या भन्ने चलन छ।पाँच
दिनसम्म मनाइने यो पर्वको तेस्रो दिनले विशेष महत्त्व राख्छ।रातको अन्धकारमा
बालिने दियो र बत्तीले अन्धकार माथि उज्यालो, अज्ञानता माथि ज्ञान र खराबी
माथि असलपनको विजयको प्रतिकका रूपमा जनाउँछ।
विविध परम्पराको एउटा पर्व
नेपाल र भारत लगायत विश्वभरका हिन्दु समुदायका साथै सिख, जैन र बौद्ध
धर्मावलम्बीहरूका लागि यो पर्वले विशेष महत्त्व राख्दछ। नेपालमा तिहार, भारतका
धेरै भागमा दिवाली, दक्षिण भारतमा दीपावली र शिख समुदायमा बन्दी छोड
दिवसका रूपमा यसलाई मनाइने गरिन्छ।
भारतसँग जोडिएका हिन्दुहरूका लागि भगवान राम १४ वर्ष वनवास बसेर फर्किएको
दिनको स्मरणसँग दिवाली जोडिएको छ।यस पर्वको सुरुवात धनतेरसबाट हुन्छ, यस
दिनमा सुन-चाँदी जस्ता बहुमूल्य सामानहरू खरिदलाई शुभ मानिन्छ।दोस्रो दिन
भने नरक चतुर्दशी पर्दछ।दक्षिण भारतमा यसको विशेष महत्त्व छ, भगवान् कृष्णले
नरकासुर माथि गरेको विजयका रूपमा यसलाई लिइन्छ।तेस्रो र महत्त्वपूर्ण दिन
लक्ष्मी पूजा, जहाँ दियो बालेर मानिसहरू धनकी देवी लक्ष्मीको पूजा अर्चना गर्दछन्।
गोवर्धन पूजा भने कृष्ण भगवानले गोवर्धन पर्वत उठाएर भारी वर्षाबाट
मानिसहरूलाई जोगाएको कथासँग जोडिन्छ। सँगै इन्द्रलाई परास्त गरेको कथासँग
पनि यसको सम्बन्ध रहेको बताइन्छ।गुजराती समुदायमा चाहिँ दिवाली पछिको

दिनलाई नयाँ वर्षका रूपमा मनाउने चलन छ। विगतलाई समीक्षा गर्ने समयका
रूपमा पनि यसलाई हेरिन्छ।
पाँच दिनको अन्तिम दिन चाहिँ भाई दूज अर्थात् भाइटिका मनाइन्छ। दिदी
बहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको सुस्वास्थ्य र समृद्धिको कामना सहित निधारमा
स्नेह र प्रेमको प्रतिकका रूपमा टिका लगाइदिने प्रचलन छ।
परम्परा र धार्मिक मान्यता फरक रहेता पनि विश्वभर नै दियो वा मैनबत्ती बाल्ने,
घर सफा गर्ने, सजाउने, नयाँ कपडा लगाउने र परिवार साथीभाइसँग रमाइलो गर्दै
माया साटासाट गर्ने पर्वका रूपमा यसलाई मनाउने चलन छ।
दिवालीको रातमा तास खेल्ने चलन छ यसले नयाँ वर्षमा आर्थिक समृद्धि ल्याउने
विश्वास गरिन्छ।दूधबाट बनेका मिठाई बाँड्नुलाई सम्बन्धमा मिठास ल्याउने र
आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ।धेरैले आफ्ना घरका ढोका र
झ्यालहरू खुला राखेर धनकी देवी लक्ष्मीलाई स्वागत गर्नै गर्दछन्।घरका आँगनमा
'रंगोली' वा 'कोलम' बनाउने पनि चलन छ। कतिपय व्यापारिक समुदायमा आर्थिक
नयाँ वर्षको सुरुवातको प्रतिकका रूपमा हिसाब किताब राख्ने खाताहरू खोलेर पूजा
गर्ने चलन पनि रहेको छ।
दिवालीमा परिवार मात्र नभएर जनावर र चराचुरुङ्गीसँगको सम्बन्धलाई पनि
सम्मान गरिन्छ। नेपालमा तिहारको मुख्य दिन भाइटिकाले दाजुभाइ दिदी बहिनीको
सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ। यस पर्वमा हरेक क्षेत्रका आ-आफ्नै लोकप्रिय परिकारहरू
छन्। यस पर्वलाई परम्परागत रूपमा उपवासको पर्व भन्दा पनि विभिन्न परिकारको
आनन्द लिने अवसरका रूपमा लिइन्छ।'दीपावली'लाई युनेस्कोले मानवताको अमूर्त
सांस्कृतिक सम्पदाको प्रतिनिधि सुचीमा राखेको छ।

धेरै समुदायका लागि गहिरो धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको भए पनि विभिन्न
धर्म मान्ने वा धर्म नमान्नेहरूका लागि पनि यो उज्यालो, समुदाय र आपसी
एकताको उत्सवका रूपमा मनाउन सहभागी हुने गर्दछन्।
१. तिहार र दीपावली : मौलिकता र संक्षिप्तताको भिन्नता
तिहार (यमपञ्चक): यो केवल एक रातको उज्यालो पर्व मात्र होइन, बल्कि पाँच
दिनसम्म मनाइने एक विराट सांस्कृतिक, वैज्ञानिक र दार्शनिक पर्व हो। यसमा
काग, कुकुर, गाई, गोरु, गोवर्धन पर्वत, प्रकृति, आयुर्वेद (धन्वन्तरि जयन्ती), र
दाजुबहिनीको पवित्र सम्बन्ध जस्ता बहुआयामिक पक्षहरू जोडिएका छन्।
दीपावली: दीपावली वा 'दिवाली' भनेको मूलतः औंसीको रातमा लहरै बत्ती बाल्ने वा
दीप प्रज्वलन गर्ने एउटा कर्म मात्र हो (जस्तै: अयोध्या फर्किंदा रामको स्वागतमा
बत्ती बालिएको प्रसंग वा लक्ष्मीपूजाको रात)।
२. प्राचीन परम्परा र यसको वैज्ञानिक/दार्शनिक महत्त्व
प्रकृति र पशुपक्षीप्रतिको सम्मान: प्राचीन कालदेखि नै हाम्रा पुर्खाले प्रकृतिका हरेक
तत्त्व र पशुपक्षीको उपयोगिता बुझेर तिनीहरूप्रतिको कृतज्ञतास्वरूप तिहार मनाउने
परम्परा बसालेका थिए। जस्तै— कागलाई पर्यावरण सरसफाइको दूत, कुकुरलाई
इमानदार रक्षक, गाईलाई सर्वफलदायिनी तथा गोरु र गोवर्धनलाई श्रम र कृषिको
आधार मानिएको छ।
मानवीय मूल्य र सम्बन्ध: तिहारका विभिन्न दिनहरू (जस्तै काग तिहार, कुकुर
तिहार, गाईपूजा, म्हपूजा र भाइटीका) ले समाजमा आत्मीयता, पारिवारिक सद्भाव र
आपसी सहकार्यको धागोलाई बलियो बनाउँछन्।
३. आधुनिकताको प्रभाव र चुनौती (ओझेल पर्दै गएको मौलिकता)

सतही रूपमा मनाउने प्रवृत्ति: आधुनिकताको प्रभाव र हिन्दी संस्कृतिको अनुकरण
(जस्तै 'दिवाली' शब्दको अत्यधिक प्रयोग) सँगै यो चाडलाई केवल 'दीपावली' वा एक
रातको पटका पड्काउने र बत्ती बाल्ने कर्ममा सीमित गर्न थालिएको छ।
मौलिकता र दार्शनिक पाटो ओझेलमा पर्नु: पर्वलाई यसरी साँघुरो घेरामा कैद गर्दा
तिहारले बोकेका काग, कुकुर, प्रकृति र श्रमको सम्मान गर्ने हाम्रा विराट मौलिक
तथा वैज्ञानिक परम्पराहरू विस्तारै ओझेलमा पर्दै गएका छन्।
निष्कर्ष:
चाडपर्व समयसँगै परिमार्जित हुनु स्वाभाविक भए पनि त्यसको आन्तरिक मर्म,
दार्शनिक मूल्य र ऐतिहासिक पहिचानलाई बिर्सनु हुँदैन। तिहारलाई केवल 'दीपावली'
को संकुचित दायरामा मात्र सीमित नराखी यसको समग्र सांस्कृतिक र शास्त्रीय
नाम 'यमपञ्चक' वा 'तिहार' कै रूपमा संरक्षण र संवर्द्धन गर्नु आजको बौद्धिक
तथा सामाजिक दायित्व हो।