डा. केदार कार्की-------------
हरेक वर्ष अक्टोबर १३ मा अन्तर्राष्ट्रिय प्रकोप जोखिम न्यूनीकरण दिवस मनाइन्छ । यस दिवसको मुख्य उद्देश्य प्राकृतिक तथा मानवीय कारणबाट उत्पन्न विपद्को जोखिम घटाउनु, जनचेतना बढाउनु र विपद् सामना गर्न समुदायलाई सक्षम बनाउनु
हो । यो दिन विपद्बाट हुने क्षति न्यूनीकरणका लागि राज्य, समुदाय र नागरिकले गरेका प्रयासको समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो ।
“ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किंच जगत्यां जगत्। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधःकस्यस्विद्धनम्।
हिमालले बजायो, मृत्युघण्टा ।नेपालले, विश्वले सुन्ने कहिले ?
प्राकृतिक प्रकोपहरू साँच्चै यो तथ्यको प्रमाण हुन् कि हामी विज्ञान र निर्माणमा जतिसुकै उन्नत भए पनि, प्रकृतिको असीम शक्तिको तुलनामा सबै मानव स्रोत र क्षमताहरू सधैं फिक्का हुनेछन्। नेपाल-तिब्बत सीमा नजिकै रहेको विशाल हिमनदी
भत्किँदा भएको हालैको विपत्ति भयानक छ र यो घटनाको कल्पना पनि कमैले गर्न सक्थे। तर यी घटनाहरू वास्तवमा किन भइरहेका छन्, र हामी किन बारम्बार तिनीहरूको प्रभाव बुझ्न असफल हुन्छौं?
प्रकृतिले जीवन जगाउँछ, तर यसमा विनाश गर्ने शक्ति पनि छ। पवित्र गंगा, मुक्ति
प्रदान गर्ने गंगा नदीले पनि भयानक रूप लिन सक्छ। यद्यपि, पछिल्लो समयमा
प्रकृतिको विनाशकारी प्रकृति बढ्दो रूपमा देखिन थालेको छ। सायद यसको कारण
हामीले अनुमान गरे जस्तो सतही छैन। प्रकृतिले हामीलाई बारम्बार यस्ता

घटनाहरूद्वारा चेतावनी दिइरहेको छ, हामीलाई भनिरहेको छ कि आउने समयले
हामीले कल्पना गरेको भन्दा बढी चुनौतीहरू ल्याउन सक्छ।
विश्वका सबै देशहरूले कार्बन उत्सर्जनमा नेपालको हिस्सा एक प्रतिशतभन्दा कम
छ, तैपनि विश्वव्यापी कार्बन उत्सर्जनको मार ती देशहरूले बेहोरिरहेका छन् जसको
भौगोलिक अवस्था पहिले नै चुनौतीपूर्ण छ। अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा विरोध प्रदर्शन
गरेर वा ठूला जमघटहरूमा छलफल गरेर मात्र जमीनमा कुनै वास्तविक परिवर्तन
ल्याउने छैन।
नेपालमा हालै भएको त्रासदीले दोहोर्‍याएको छ कि हिमनदी पग्लने समस्या
भविष्यको संकट होइन, तर वर्तमान वास्तविकता हो, हाम्रो अगाडि एउटा संकट हो।
यदि हामी यसरी नै अगाडि बढ्यौं भने, भविष्यका पुस्ताहरूका लागि बाँच्नु एउटा
चुनौतीपूर्ण चुनौती बन्नेछ। भौतिक सम्पत्ति प्राप्त गरेपछि पनि, यदि प्राकृतिक
प्रकोपहरूले निरन्तर प्रहार गरिरह्यो भने, सबै उपलब्धिहरू व्यर्थ हुनेछन्। यस्तो
अवस्थामा, प्रत्येक व्यक्ति, प्रत्येक नागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ।
प्रायः मानिसहरूले समस्याहरूको लागि सरकारलाई दोष दिन्छन् वा ठूला
परिवर्तनहरूको अपेक्षा गर्छन्, तर तिनीहरू आफैं आफ्नो व्यवहार, सोच र कार्यहरू
परिवर्तन गर्न इच्छुक छैनन्। हामीले प्रकृति र प्राकृतिक स्रोतहरूको पूर्ण दोहन
गरेका छौं भन्नु कुनै अतिशयोक्ति होइन। हामीले शताब्दीयौंदेखि तिनीहरूको
दुरुपयोग गर्दै आएका छौं, स्रोतहरूलाई हाम्रो उपभोगको स्रोतको रूपमा व्यवहार गर्दै
आएका छौं, जसको परिणाम आज जलवायु परिवर्तनको रूपमा देखा पर्दैछ। प्राकृतिक
रूपमा कमजोर क्षेत्रहरूमा पर्यटनको नाममा निर्लज्ज व्यापार, पहाड र नदीहरूको
निरन्तर प्रदूषण, अव्यवस्थित वन फँडानी, लापरवाह शहरी र औद्योगिक निर्माण, र
बढ्दो पानी, हावा, ध्वनि र प्रकाश प्रदूषण केही कारणहरू हुन् जसले प्राकृतिक

सौन्दर्यले धन्य क्षेत्रहरू आज दुर्भाग्यवश यस्तो दयनीय अवस्थाको सामना
गरिरहेका छन्।
हामी एउटा यस्तो परम्परा र संस्कृतिबाट आएका छौं जहाँ हरेक प्राकृतिक स्रोत,
हरेक पहाड, नदी र वनलाई दिव्य मानिन्छ। यसको कारण सूक्ष्म छ। प्रकृतिको पूजा
गर्दा कुनै पनि लाभ भन्दा बढी कृतज्ञताको भावना झल्किन्छ। प्रकृति जीवनदायी र
मुक्तिदायी छ, र यसले विभिन्न प्रकारका जनावर र वनहरूलाई समेट्छ। अथर्ववेदले
भन्छ, "माता भूमि: पुत्रोहम् पृथ्वीयाह," जसको अर्थ हो, "यो पृथ्वी हाम्रो आमा हो, र
हामी सबै यसका छोरा हौं।" यस्तो ठाउँमा जहाँ यस्ता मूल्यमान्यता र विचारहरूको
सधैं वकालत गरिएको छ, यस्तो विनाशकारी जलवायु परिवर्तन डरलाग्दो मात्र होइन
तर दुःखद पनि छ।
डेढ महिनामा भोटेकोशी र बुढीगण्डकीमा आकस्मिक बाढीको महाविपद झेलेका हौं ।
हिमनदी, ताल फुटोस् कि हिमाली क्षेत्रबाट बग्ने थुनिएको नदी फुटेर बाढी आओस्,
नेपालमा जेजस्तो विपद्पछि बिपद् आइरहेका छन्, त्यो सबै जलवायु परिवर्तन र
पृथ्वीमा बढेको तापक्रमको सन्तुलन नमिलेरै हो । यसबारेमा प्रधानमन्त्रीले
राष्ट्रसंघमा आवाज उठाइसकेका छन्, विश्वले त्रसित नजरले नेपालमा बाढीबाट
भएको जनधनको क्षति र बिकराल बिपद्लाई हेरेको छन् । सोचेका होलान् ,
अब सूचना प्रणालीको विकास, हिमालको सुरक्षाका लागि पर्याप्त अनुसन्धान हुन
जरूरी देखियो । बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार भदौ १० र २५ गतेको
भोटेकोशी र बुढी गण्डकीको बाढीमा वर्षाको कारण देखिएन । अर्थात् हिमालको
जोखिम बढेको छ, विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापनका लागि हिमालले
दिएको महाविपद्को सन्देशलाई छिटो बुझ्नुपर्नेछ । सूचना सार्वजनिक भएका छन्,
केही हिमतालहरू फुट्ने तैयारीमा छन्, ती फुटे भने अझ ठूलो बाढीको प्रकोपमा

नेपाल र नेपाली पर्नेवाला छन् । यसको साइड इफेक्टबाट विश्व समुदाय अछुत
रहनेवाला छैनन् ।

प्राकृतिक विपद् रोक्न नसकिए पनि उचित तयारी, प्रभावकारी योजना र समयमै
सतर्कता अपनाउन सके यसबाट हुने मानवीय तथा भौतिक क्षति धेरै हदसम्म कम
गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा हामी सबैलाई जानकारी छ । तर विश्वमा हरेक वर्ष
प्राकृतिक रुपमा हुने जोखिम र घटनाहरु बढ्दो अवस्थामा भेटिन्छ । नेपाल पनि
त्यसबाट अछुतो छैन ।

नेपालमा बाढी, पहिरो, डुबान, चट्याङ, आगलागी र भूकम्पजस्ता विपद्का घटनाहरु
हँुदै आएका छन् । यसको जोखिम न्यूनीकरणका प्रयास प्रभावकारी हुन सकेका
छैनन् । विपद् आएपछि राहत र उद्धारमा सक्रिय हुने तर विपद् आउनुअघि
गर्नुपर्ने आवश्यक तयारीमा हामी कमजोर देखिन्छौँ ।

नेपाल विश्वमा प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिममा रहेको देश हो । भौगोलिक
बनावट, कमजोर भूगर्भ, मनसुनी वर्षा, नदीको बहाव, अव्यवस्थित बस्ती विकास र
वातावरणीय विनाशका कारण प्राकृतिक रुपमा हुने घटनाहरुबाट बर्सेनि ठूलो
जनधनको क्षति हुने गरेको छ । भोटेकोशी र कालीगण्डकीको बाढी र पहिरोले
दिएको पछिल्लो पीडादायक घटना हामी बिर्सन सक्दैनौंँ । नेपालले हिमाली
क्षेत्रमा हिमताल फुट्ने र आउने पहिरोको अति नै जोखिम व्यहोरिरहेको छ भने
पहाडी क्षेत्रमा पहिरो र तराईमा बाढी तथा डुबानको समस्या भोग्दै आएको छ ।
भूकम्पको जोखिम पनि उत्तिकै छ ।

यी सबै प्रकारका घटनाहरु मानवीय लापरवाही एवं जलवायु परिवर्तनले उत्पन्न
गरेका घटनाहरु हुन् । वर्षाको अनियमितता, अत्यधिक वर्षा, खडेरी र तापक्रम
वृद्धिजस्ता समस्याले जोखिम थप जटिल बन्दै गएको छ । विपद्ले केवल
तत्कालीन क्षति मात्र पु¥याउँदैन, यसले समाजमा दिर्घकालीन रुपमा जीविकोपार्जन,
शिक्षा, स्वास्थ्य र समग्र आर्थिक अवस्थामा नै असर पार्छ । त्यसैले प्रकृतिक
विपदका बारेमा समयमै सचेत र गम्भीर बन्नु जरुरी छ ।

विपद् व्यवस्थापनका लागि कानुन, नीति र संस्थागत संरचनाहरु त बनेकामा छन् ।
तर यी संरचनाबीचको समन्वय, स्रोतसाधनको व्यवस्थापन, जोखिमयुक्त क्षेत्रको
पहिचान र पूर्वतयारीमा भने सुधार हुन सकेको छैन । विपद् भएपछि राहत
वितरणमा देखाइने तत्परता विपद् आउनुअघि जोखिम घटाउने काममा पनि
देखिनुपर्छ । प्रकृतिको क्षमता र जोखिमलाई बेवास्ता गरेर गरिने विकासले
भविष्यमा ठूलो विनाश निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले विकासको गुणस्तर मापन गर्दा
निर्माण भएका संरचनाको संख्या मात्र होइन, तिनले सिर्जना गर्ने वातावरणीय
जोखिमलाई पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रकोप जोखिम न्यूनीकरण दिवस मनाउँदै गर्दा हामीलाई विपद्पछि
क्षति गनेर दुःख व्यक्त गर्न होइन पहिलेबाट सचेत बन्न प्रेरित गर्दछ । प्राकृतिक
विपद्लाई पूर्ण रूपमा रोक्न सकिँदैन, तर त्यसबाट हुने क्षति कम गर्न हामी सक्दछौँ
। यसका लागि विपद् व्यवस्थापनलाई मौसमी कार्यक्रम वा कागजी योजनामा
सीमित राख्नु हुँदैन । विपद्पछि मात्र सक्रिय हुनु जिम्मेवार शासनको संकेत होइन
भन्ने राज्यले बुझ्न सक्नु पर्दछ ।

हामी सबैले मनन गरौं, विपद् आउनुअघि तयारी गर्ने, जोखिमयुक्त संरचना सुधार्ने,
प्रकृतिको संरक्षण गर्ने र नागरिकको जीवनलाई प्राथमिकता दिने संस्कार विकास
गर्न सके मात्र यस हामी बच्न सक्ने छौं । सरकार, समुदाय र नागरिक सबैले
आआफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवारीपूर्वक काम गरेमा विपद्बाट हुने क्षति अवश्य कम गर्न
सकिन्छ ।
हिमालयको संरक्षणको आवश्यकता:
हामीले बुझ्नुपर्छ कि हिमालय पर्वत शृङ्खला जस्ता रमणीय क्षेत्रहरूले अत्यधिक
निर्माणको भार वहन गर्न सक्दैनन्, र त्यसैले, तिनीहरूको मूल भौगोलिक स्थानमा
त्यस्ता क्षेत्रहरूको संरक्षण आवश्यक छ। हामीले बुझ्नुपर्छ कि रातको अँध्यारो
सूर्यको चमक जत्तिकै आवश्यक छ। त्यसकारण, रातमा दिन जस्तै कृत्रिम प्रकाश
विकासको प्रतीक होइन; बरु, यसले चराहरूको जीवन चक्रमा नकारात्मक असर पार्छ
र मानिसहरूको लागि पनि समस्या साबित हुन सक्छ। यसको अर्थ के हो भने कुनै
पनि कार्य गर्नु अघि, हामीले यसको परिणामहरूलाई ध्यानपूर्वक विचार गर्नुपर्छ।
हामी समाजमा स्टार्टअप संस्थापकहरू, वैज्ञानिकहरू, कलाकारहरू, लेखकहरू आदि
सिर्जना गर्नमा संलग्न छौं, जुन निश्चित रूपमा आवश्यक छ, तर यो सबै भन्दा
पहिले, हामीले सचेत रूपमा आउने पुस्तालाई "मानव" हुनुको जिम्मेवारी बारे सचेत
गराउनु आवश्यक छ।
हामीले भावी पुस्तामा यो विचार बसाल्न प्रयास गर्नुपर्छ कि यस पृथ्वीको शुद्धता
र पवित्रतालाई जोगाउनु कुनै पनि भौतिक उपलब्धि वा आर्थिक प्रगति भन्दा बढी
महत्त्वपूर्ण छ। यो पनि आवश्यक छ कि हामी हाम्रा मूल मूल्य र मान्यताहरू तर्फ
अघि बढौं, प्रकृतिलाई उपभोगको वस्तुको रूपमा व्यवहार नगरी, तर यसप्रति

जिम्मेवारी र कृतज्ञताको भावना जगाउँदै। हामीले बुझ्नुपर्छ कि कुनै पनि प्राकृतिक
स्रोत असीमित हुँदैन, र जलवायु परिवर्तन, बढ्दो जनसंख्यासँग जोडिएको, आजको
कल्पना होइन तर दृश्य वास्तविकता हो। त्यसकारण, हामीले हाम्रा मानवीय
जिम्मेवारीहरू पूरा गर्नु आवश्यक छ।यसका लागि, हामीले पहिलो दिनदेखि नै कुनै
ठूलो परिवर्तनको प्रयास गर्नु आवश्यक छैन, बरु केही गर्नु अघि रोकिएर सोच्नु
आवश्यक छ। यदि हामीले यो एउटा कुरालाई हाम्रो जीवनमा समावेश गर्यौं भने,
हामीले महत्त्वपूर्ण परिवर्तनहरू देख्नेछौं जसले बिस्तारै सकारात्मक उपलब्धिहरूतर्फ
डोऱ्याउनेछ।
ईशोपनिषदको वाक्य हो “ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किंच जगत्यं जगत्। तब त्यक्तेन
भुंजित मा ग्रिद्धं कस्यस्विधानम्।” यसको मूल अर्थ यो हो कि यस सम्पूर्ण
सृष्टिमा, ब्रह्म तत्व प्रत्येक कण, निर्जीव, सजीव, चल र अचलमा उपस्थित छ, जुन
अस्तित्वको एकताको सूचक हो। त्यसकारण, यो संसारलाई लोभ बिना,
अनासक्तताका साथ प्रयोग गर्नुपर्छ। यदि हामी यो विचारका साथ अगाडि बढ्यौं
भने, हामी प्रकृतिलाई फेरि यसको वास्तविक महिमा दिन सक्षम हुनेछौं।