ज्येष्ठ नागरिकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस हरेक वर्ष अक्टोबर १ मा मनाइन्छ
संयुक्त राष्ट्रसंघद्वारा स्थापित यस दिवसले बढ्दो वृद्ध जनसंख्यासँग सम्बन्धित अवसर र चुनौतीहरूलाई आत्मसात् गर्नुका साथै सबै उमेर समूहका मानिसहरूका लागि अनुकूल समाजको विकासलाई प्रवद्र्धन गर्दछ ।र सन् २०२६ को लागि यसको आधिकारिक नारा दीर्घायुको युगः लामो जीवनका लागि प्रणालीहरूको पुनर्विचार; रहेको छ ।संयुक्त राष्ट्र सङ्घद्वारा तय गरिएको यस नाराका मुख्य पक्षहरूः
स्वास्थ्य र देखभाल प्रणालीः ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि स्वास्थ्य सेवा, दीर्घकालीन स्याहार र सामाजिक सुरक्षा प्रणालीलाई थप सुदृढ र पहुँचयोग्य बनाउने । सामाजिक र आर्थिक संरचनाः मानिसको औसत आयु बढ्दै जाँदा श्रम बजार, निवृत्तिभरण (उभलकष्यल) योजना, र नीतिगत व्यवस्थाहरूलाई नयाँ ढङ्गले समायोजन गर्ने ।
सम्मानजनक जीवनः ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई समाजमा केवल आश्रितका रूपमा नहेरी उनीहरूको अनुभव र योगदानको कदर गर्दै सक्रिय तथा सम्मानजनक जीवनयापनको वातावरण निर्माण गर्ने ।
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिका ज्येष्ठ नागरिकको जनसङ्ख्या २९ लाख ७७ हजार ३१८ छ ।कुल जनसङ्ख्याको प्रतिशतः १०.२१% (यसअघि २०६८ को जनगणनामा यो प्रतिशत ८.१३% थियो) । वृद्धिदरः नेपालमा अन्य उमेर समूहको तुलनामा ज्येष्ठ नागरिकको जनसङ्ख्या वृद्धिदर (वार्षिक करिब ३.२९%) बढी छ ।औसत आयुमा भएको वृद्धि (हाल करिब ७१.३ वर्ष) र प्रजनन दर (जन्मदर) मा आएको कमीका कारण नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकको अनुपात निरन्तर बढ्दै गएको छ ।
अमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनले अगस्ट २१ लाई राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसको रूपमा आधिकारिक रूपमा घोषणापत्रमा हस्ताक्षर गरेपछि १९८८ मा ज्येष्ठ नागरिक दिवसको सुरुवात भएको थियो । उनले नागरिकहरूलाई वृद्ध अमेरिकीहरूको उपलब्धि र आवश्यकतालाई पहिचान गर्न र सम्मान गर्न आग्रह गरे । दुई वर्ष पछि, डिसेम्बर १९९० मा, संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाले व्यापक र विश्वव्यापी रूपमा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस स्थापना ग¥यो, जुन प्रत्येक वर्ष अक्टोबर १ मा मनाइन्छ । जब मानिसहरूले अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस वा विश्व ज्येष्ठ नागरिक दिवसको कुरा गर्छन्, तिनीहरू सामान्यतया संयुक्त राष्ट्र संघद्वारा मान्यता प्राप्त दिन (अक्टोबर १) लाई जनाउँछन्, यद्यपि दुई दिन (अगस्ट २१ र अक्टोबर १) छुट्टाछुट्टै उत्पत्ति भएका थिए र कहिलेकाहीं भ्रमित हुन्छन् ।
ज्येष्ठ नागरिक दिवसको महत्त्व प्रतीकात्मकताभन्दा धेरै पर जान्छ । यो परिवार, रोजगारदाता र स्वास्थ्य सेवा संस्थाहरूका लागि वृद्धवृद्धाहरूको स्वास्थ्यको जाँच गर्ने एक संरचित अवसर हो, जसमध्ये धेरैले आफ्नो संघर्षको आवाज नउठाई दीर्घकालीन रोग, एक्लोपन वा कम गतिशीलतालाई चुपचाप व्यवस्थापन गर्छन् ।
गुरुग्राम जस्ता द्रुत गतिमा बढ्दो शहरहरूमा, जहाँ वयस्क बच्चाहरू प्रायः लामो समय काम गर्छन् वा यात्रा गर्छन्, वृद्ध आमाबाबुले दिनको ठूलो भाग एक्लै बिताउन सक्छन्, जसले औषधि छुटेको, ढिलो निदान र सामाजिक अलगावको जोखिम बढाउँछ ।
यो दिन मनाउनाले स्पष्ट सन्देश पठाउँछः बुढ्यौली व्यवस्थापन गर्ने बोझ होइन तर सम्मानका साथ समर्थन गर्ने जीवनको चरण हो । यसले धेरै ज्येष्ठ
नागरिकहरूले अन्यथा अनिश्चित कालसम्म स्थगित गर्ने किसिमको निवारक स्क्रिनिङको तालिका बनाउने र हेरचाह योजना, गतिशीलता समर्थन, र दीर्घकालीन स्वास्थ्य लक्ष्यहरूको बारेमा परिवारहरू भित्र इमानदार कुराकानी गर्ने प्राकृतिक क्षण पनि सिर्जना गर्दछ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले वर्णन गरेझैं, जनसंख्याको वृद्ध अवस्था आधुनिक युगको जनसांख्यिकीय विशेषताहरूमध्ये एक प्रमुख विशेषता हो । यदि हामीले यस प्रवृत्तिबारेका प्रतिवेदनहरू र यसलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिएका शब्दहरू—जस्तै जनसंख्यासम्बन्धी टाइम बमवा  संकटको बिन्दु—लाई पत्याउने हो भने, यो एउटा प्रमुख चुनौती पनि बन्नेछ ।
निस्सन्देह, यसमा केही सत्यता छ । मानिसहरूको आयु लम्बिएसँगै समाजमा थप आर्थिक भार पर्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । चिकित्सा खर्चमा वृद्धि र स्वास्थ्य सेवाको मागले पहिले नै दबाबमा रहेका सेवाहरूमा थप बोझ थप्छन् । लामो आयुले वर्तमान पेन्सन प्रणालीलाई चुनौती दिन्छ । साथै, वृद्ध–आश्रित अनुपात (अर्थात् काम गर्ने उमेरको जनसंख्याको तुलनामा वृद्धहरूको अनुपात) असन्तुलित हुँदा कल्याणकारी मोडेलहरूमा अत्यधिक दबाब पर्नेछ । यी चुनौतीहरूको सम्बोधन गरिनुपर्छ । तर मलाई लाग्छ, यसका लागि सबैभन्दा उत्तम उपाय भनेको समस्यालाई अर्कै दृष्टिकोणबाट हेर्नु हो । हामीलाई एउटा यस्तो नयाँ र सकारात्मक दृष्टिकोणको आवश्यकता छ जसले नकारात्मकतालाई चिर्दै वृद्ध हुँदै गएको जनसंख्यालाई समस्याको रूपमा नभई एउटा सम्पत्ति का रूपमा रूपान्तरण गरोस् ।
हालैको ग्लोबल एजेन्डा सम्बन्धी शिखर सम्मेलनमा, वृद्ध हुँदै गएको जनसंख्यालाई हाम्रो एकमात्र बढ्दो प्राकृतिक स्रोत७त्रगयत; का रूपमा सकारात्मक ढंगले परिभाषित गरिएको थियो । यो कति रोचक र नौलो दृष्टिकोण हो ! यस परिप्रेक्ष्यमा, अब प्रश्न यो उठ्छः अन्य प्राकृतिक स्रोतहरूको हकमा हामीले गरेका गल्तीहरू नदोहो¥याई यो स्रोतको दिगो उपयोग कसरी गर्ने ? हामी सबैलाई थाहा छ कि जनसांख्यिकीले नै माग सिर्जना गर्छ । त्यसैले, व्यवसायहरूले ६० वर्षभन्दा माथिका मानिसहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नु र बेबी बुमर मार्केटिङ (वृद्ध उपभोक्ता लक्षित बजारीकरण) सुरु गर्नु आर्थिक दृष्टिकोणले पनि सान्दर्भिक देखिन्छ । हामीले यसका केही उदाहरणहरू देखिसकेका छौं—जस्तै वृद्धहरूका लागि विशेष रिसोर्टहरू वा ६० वर्षभन्दा माथिका लागि प्रविधि सम्बन्धी कक्षाहरू । उपभोक्ताहरूको यो बढ्दो र शक्तिशाली समूहलाई लक्षित गरेर कम्पनीहरूले ठूलो लाभ लिन सक्छन् ।
तर के उपभोक्ता–केन्द्रित यो दृष्टिकोणले वृद्ध जनसंख्यामा निहित लुकेको क्षमतालाई पूर्ण रूपमा उजागर गर्छ त? गर्दैन । मेरो विचारमा, यसको समाधान सहभागितामा निहित छ । ६० वर्षभन्दा माथिका मानिसहरूलाई केवल कल्याणकारी सुविधा वा सहयोग लिने व्यक्ति वा लक्षित उपभोक्ताका रूपमा मात्र नहेरी, हाम्रो अर्थतन्त्र र समाजमा सक्रिय सहभागीका रूपमा हेर्नुपर्छ ।
श्रम बजारको उदाहरण लिऔं । वृद्ध कर्मचारीहरूलाई गम्भीरतापूर्वक लिएर—उनीहरूलाई अनावश्यक लाडप्यार गरेर वा उनीहरूप्रति नकारात्मक धारणा (कतष्नmब) राखेर होइन—मात्र हामी उनीहरूसँग भएको क्षमताको पूर्ण सदुपयोग गर्न सक्छौं । यसको अर्थ हामीले उनीहरूमा लगानी गर्नुपर्छ । यसो गर्दा, हामी उनीहरूलाई, उनीहरूको अनुभवलाई र उनीहरूको वर्षौंको ज्ञानलाई महत्व दिन्छौं भन्ने शक्तिशाली संकेत पठाउँछौं ।
बढ्दो स्वायत्तता पनि महत्त्वपूर्ण छ । कम्पनीहरूले प्रत्येक कर्मचारीलाई पदोन्नतिको माध्यमबाट ठाडो वृद्धि प्रदान गर्न सक्दैनन्, र केही कर्मचारीहरूको करियर स्तरमा खस्किनेछ । थप उन्नतिको सम्भावना बिना, तपाईं यी मानिसहरूलाई अब लामो काम गर्ने जीवनमा कसरी सन्तुष्ट राख्न सक्नुहुन्छ? उनीहरूलाई बढ्दो स्वायत्तता प्रदान गरेर । हामी व्यक्तिगत काम विवरण र छुट्टै जिम्मेवारीहरूबाट पनि छुटकारा पाउन सक्छौं, जसले गर्दा प्रायः कार्यहरू दोहोरिने र सांसारिक बन्न सक्छन् । बरु, टोली स्तरमा उद्देश्यहरू निर्माण गरौं – र टोलीका सदस्यहरूलाई नै निर्णय गर्न छोडौं कि उनीहरूले ती कसरी प्राप्त गर्छन् ।
के सरकारले वृद्ध कामदारहरूप्रतिको मनोवृत्तिमा यो परिवर्तनलाई प्रवद्र्धन गर्न मद्दत गर्न केही गर्न सक्छ ? हो, र त्यसो गर्न, तिनीहरूले गाजर र लौरो दुवै प्रयोग गर्नुपर्छ । कडा नियम र कानूनहरूले मद्दत गर्नेछन्, तर यो सहभागी मनोवृत्तिलाई अँगाल्ने व्यवसायहरूलाई पुरस्कृत गर्ने नीतिहरूसँग मात्र हात मिलाउने । मनोवृत्ति सफलतापूर्वक परिवर्तन गर्न, सरकारले चरण–दर–चरण दृष्टिकोण अपनाउनु पर्छ ।
ठूला धमाकाहरूले आवाज निकाल्छन् र टुक्रा–टुक्रामा टुक्रा–टुक्रा हुन्छन् । साना कदम चाल्दा, बाटोमा मानिसहरूलाई संलग्न गराउँदा र उनीहरूको डरलाई सम्बोधन गर्नाले सामाजिक प्लेटफर्मलाई बलियो बनाउनेछ र दीर्घकालीन र दिगो सफलतातर्फ डोरÞ्याउनेछ ।
सहभागितामूलक दृष्टिकोणतर्फको यो परिवर्तनले अन्ततः दिगो व्यवसायको
अवधारणालाई पुनः परिभाषित गर्नेछ । आज, दिगोपनमा ठूलो मात्रामा वातावरणीय चुनौतीहरू र प्राकृतिक स्रोतहरूको क्षतिलाई सम्बोधन गर्नु समावेश छ । आगामी वर्षहरूमा, हाम्रो सबैभन्दा बहुमूल्य र एकमात्र बढ्दो प्राकृतिक स्रोतः हाम्रो वृद्ध जनसंख्यालाई अँगालेर दिगोपनको बारेमा हाम्रो बुझाइ समृद्ध हुनेछ ।
बढ्दो उमेर—अर्थात् उमेर बढ्दै जाने व्यक्तिगत प्रक्रिया—आफैँमा न त अभिशाप हो न त वरदान नै । बरु, यो मानव जीवनको एक प्राकृतिक क्रम हो, जसको गुणस्तर शारीरिक स्वास्थ्य, आर्थिक सुरक्षा र सामाजिक सम्बन्धहरूद्वारा निर्धारित हुन्छ ।
वरदानः उमेर बढ्दै जाँदा पाइने उपहारहरू भावनात्मक परिपक्वता र लचिलोपनः अनुसन्धानले देखाउँछ कि युवावस्थाको तुलनामा बढ्दो उमेरमा प्रायः भावनाहरूलाई राम्रोसँग व्यवस्थापन गर्ने क्षमता, फराकिलो दृष्टिकोण र दैनिक तनावमा कमी आउँछ ।
बुद्धिमत्ता र विशेषज्ञताः दशकौँको सञ्चित अनुभवले परिष्कृत निर्णय क्षमता, समस्या समाधान गर्ने कौशल र संस्थागत ज्ञान प्रदान गर्छ, जसबाट परिवार, कार्यस्थल र समुदाय लाभान्वित हुन्छन् ।
उद्देश्यको स्पष्टताः वृद्ध अवस्थाले प्रायः व्यक्तिहरूलाई करियर निर्माण र जीवनको सुरुवाती चरणको प्रतिस्पर्धाको दबाबबाट मुक्त गर्छ, जसले व्यक्तिगत रुचि, सम्बन्ध र आत्म–चिन्तनका लागि थप समय प्रदान गर्छ ।
अभिशापः उमेर बढ्दाका जोखिम र कमजोरीहरू शारीरिक र मानसिक क्षमतामा ह्रासः जैविक रूपमा उमेर बढ्दै जाँदा प्राकृतिक रूपमै हड्डीको घनत्व, मांसपेशीको मात्रा र इन्द्रियहरूको तीक्ष्णतामा कमी आउँछ; साथै दीर्घकालीन रोग र मानसिक क्षमतामा ह्रास आउने जोखिम पनि बढ्छ ।
गुमाउने पीडा र एक्लोपनः बढ्दो उमेरसँगै प्रायः समकक्षी, जीवनसाथी र स्वतन्त्रता
गुमाउनुपर्दाको शोकको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । यदि सचेत रूपमा अर्को विकल्प नखोजिएमा, कामबाट अवकाश लिँदा पहिचान वा सामाजिक उद्देश्य गुमेको महसुस हुन सक्छ ।
परनिर्भरताको जोखिमः शारीरिक सीमितताहरू बढ्दै जाँदा, आत्मनिर्भरताबाट दैनिक हेरचाहका लागि अरूमा भर पर्नुपर्ने अवस्थामा पुग्नु भावनात्मक रूपमा कठिन र आर्थिक रूपमा बोझिलो हुन सक्छ ।
मुख्य दृष्टिकोण भिन्नता
व्यक्तिगतः बढ्दो उमेर वरदान हुँदा जीवन्तता, मानसिक स्पष्टता र आत्म–साक्षात्कारसहितको अवस्था । बढ्दो उमेर अभिशाप हुँदादीर्घकालीन पीडा, स्वायत्तताको अभाव वा एक्लोपनले परिभाषित अवस्था ।
सम्बन्धगतः आदरणीय ज्येष्ठ नागरिक, मार्गदर्शक र परिवारको मुख्य आधारको रूपमा रहने । बढ्दो उमेर अभिशाप हुँदाउपेक्षाको सिकार हुने, बोझ महसुस गर्ने वा एक्लोपन भोग्ने ।
स्वास्थ्य, स्वायत्तता र सम्मानको साथ बढ्दो उमेर एक वरदान हो । तर जब यो
केवल शारीरिक क्षय र सामाजिक सीमान्तीकरणमा सीमित हुन्छ, तब यो अभिशाप बन्छ । व्यक्तिगत जीवनशैलीका छनौट र सार्वजनिक नीतिको उद्देश्य भनेको उमेर बढ्दै जाँदा त्यससँगै मर्यादा र कल्याण पनि बढ्दै जाओस् भन्ने सुनिश्चित गर्नु हो ।
वास्तवमा उमेर भनेको केवल एउटा संख्या मात्र होइन, यो त एउटा दृष्टिकोण वा बुझाइ हो । शारीरिक उमेर, बौद्धिक उमेर र मनोवैज्ञानिक उमेर गरी विभिन्न प्रकारका उमेरहरू हुन्छन् । अधिकांश स्वस्थ वयस्कहरू आफ्नो वास्तविक उमेरभन्दा कम्तीमा १० देखि २० वर्ष कान्छो महसुस गर्छन् । वास्तविक वृद्ध अवस्था १०० वर्षपछि मात्र सुरु हुन्छ । यदि तपाईं ६५ देखि १०० वर्षको उमेर समूहमा हुनुहुन्छ भने, तपाईं मध्य–वृद्ध अवस्थामा पर्नुहुन्छ । यदि तपाईं पूर्ण रूपमा तन्दुरुस्त हुनुहुन्छ भने, उमेरका अंकहरूको कुनै अर्थ रहँदैन । मनैदेखि युवा रहनुपर्ने हुन्छ र तपाईंलाई बूढो वा अल्छी बूढो भन्नेहरूको वास्ता नगर्नुहोस्; बरु उनीहरूको कुरामा हाँस्नुपर्ने हुन्छ । आफ्नो परिपक्व उमेरको हरेक दिनको आनन्द लिनुपर्ने हुन्छ ।
वृद्ध हुनु एक निश्चित प्रक्रिया हो; यो जीवनचक्रको एउटा हिस्सा हो । यदि यसलाई सही दृष्टिकोणले नलिने हो भने यसलाई नकारात्मक रूपमा हेरिन सक्छ । यस विषयमा चिन्ता लिनुको सट्टा, यसका सकारात्मक पक्षहरू—जस्तै सांसारिक कामकाजको जिम्मेवारीबाट पाइने स्वतन्त्रता—लाई हेर्नु उचित हुन्छ । आफूले सधैँ गर्न चाहेर पनि गर्न नपाएका कामहरू गर्न थाल्नु पर्ने हुन्छ । आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल राख्नुपर्ने हुन्छ, जीवनको आनन्द लिनुपर्ने हुन्छ र यो कुरा सम्झनुपर्ने हुन्छ कि वास्तविक बुढेसकाल १०० वर्षको उमेरपछि मात्र सुरु हुन्छ ।