डेंगु रोग (जसलाई सामान्यतया "हड्डी तोड्ने ज्वरो" वा 'ब्रेक-बोन फिभर' पनि भनिन्छ) डेंगु भाइरस (DENV) का कारण लाग्ने लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने भाइरल संक्रमण हो। यो विश्वभरका उष्णकटिबंधीय र उप-उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा व्यापक
रूपमा पाइन्छ, जहाँ यसले जनस्वास्थ्यको क्षेत्रमा ठूलो चुनौती खडा गरेको छ।
विगत केही शताब्दीहरूमा डेंगु ज्वरो एउटा दुर्लभ र सीमित क्षेत्रमा पाइने उष्णकटिबंधीय रोगबाट विश्वव्यापी जनस्वास्थ्यको प्रमुख खतराको रूपमा परिणत भएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार, यो रोग अहिले १०० भन्दा बढी देशहरूमा स्थायी रूपमा विद्यमान (endemic) छ र यसले विश्वको आधाभन्दा बढी जनसंख्यालाई जोखिममा पारेको छ। यस रोगको ऐतिहासिक र महामारी-
सम्बन्धी घटनाक्रमले यसको विश्वव्यापी विस्तारलाई यसरी चित्रण गर्दछ: 
प्रारम्भिक इतिहास: २० औं शताब्दीभन्दा अघि — पहिलो अभिलेखित प्रमाण:
डेंगुसँग मिल्दोजुल्दो लक्षणहरू पहिलो पटक चिनियाँ राजवंश 'चिन' (Chin Dynasty,
सन् २६५–४२०) को समयमा एउटा चिनियाँ चिकित्सा विश्वकोशमा उल्लेख गरिएको
पाइन्छ, जहाँ यसलाई उड्ने कीराहरूसँग सम्बन्धित "जल-विष" (water poison)
भनिएको थियो। जलमार्गबाट ​​विश्वव्यापी विस्तार: सन् १७७९ र १७८० को बीचमा
एसिया, अफ्रिका र उत्तर अमेरिकामा लगभग एकैसाथ पहिलो पटक व्यापक
महामारीहरू देखा परेका थिए। सन् १७८० मा फिलाडेल्फिया (अमेरिका) मा
फैलिएको महामारीका बेला यसले हड्डी र जोर्नीहरूमा अत्यधिक पीडा गराउने
भएकाले यसलाई "ब्रेक-बोन फिभर" (हड्डी भाँच्चिएजस्तो पीडा हुने ज्वरो) नाम
दिइयो। रोग सार्ने माध्यम (Vector) र व्यापारिक मार्ग: १८ औं र १९ औं शताब्दीमा

व्यावसायिक जल-परिवहन सञ्जालको विस्तारले विश्वभरका बन्दरगाह सहरहरूमा
'एडिस' (Aedes) लामखुट्टे र भाइरसको फैलावटलाई सहज बनायो, जसले गर्दा यो
अमेरिका, क्यारिबियन र एसियाली क्षेत्रहरूमा बारम्बार दोहोरिने महामारीको रूपमा
स्थापित भयो। २० औं शताब्दीको मध्य: दोस्रो विश्वयुद्ध र परिस्थितिमा आएको
परिवर्तन — भाइरसको पहिचान/पृथकीकरण: सन् १९४३ मा वैज्ञानिकहरूले पहिलो
पटक डेंगु भाइरसलाई पृथक (isolate) गर्न सफल भए।
पारिस्थितिक प्रणालीमा अवरोध: दोस्रो विश्वयुद्धले यस भाइरसको विश्वव्यापी
महामारी-सम्बन्धी स्वरूपलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिदियो। दक्षिण प्रशान्त र
दक्षिण-पूर्वी एसियामा सेना, भारी मेसिनरी, मालसामान र गोलाबारुदको व्यापक
आवतजावतले लामखुट्टेको प्रजननका लागि उपयुक्त वातावरण (जस्तै: फालिएका
पानीका ड्रमहरू र बम विष्फोटबाट बनेका खाडलहरू) सिर्जना गर्‍यो।
गम्भीर डेंगुको उदय: युद्धको समयमा र त्यसपछि आएका वातावरणीय
परिवर्तनहरूले डेंगुका विभिन्न सेरोटाइपहरू (DENV 1–4) को अत्यधिक व्यापक प्रसार
(hyper-endemic circulation) गरायो। यसको परिणामस्वरुप सन् १९५४ मा
फिलिपिन्सको मनिलामा 'डेंगु हेमोरेजिक फिभर' (DHF) को पहिलो अभिलेखित
महामारी देखा पर्‍यो। सन् १९७० को दशकसम्म आइपुग्दा, दक्षिण-पूर्वी एसियामा
अस्पताल भर्ना हुनुपर्ने अवस्था र बाल मृत्युदरको प्रमुख कारणमध्ये एक 'डेंगु
हेमोरेजिक फिभर' (DHF) बनिसकेको थियो। बीसौं शताब्दीको उत्तरार्ध: तीव्र
सहरीकरण (सन् १९७०–१९९० को दशक) — अमेरिका महाद्वीपमा पुनः आगमन:
सन् १९५० र ६० को दशकमा, 'पान अमेरिकन हेल्थ अर्गनाइजेसन' (PAHO) को
नेतृत्वमा सञ्चालित सफल लामखुट्टे उन्मूलन अभियानले सुरुमा मध्य र दक्षिण
अमेरिकाका अधिकांश भागबाट *Aedes aegypti* (एडिस एजिप्टाई) लामखुट्टेलाई
हटाएको थियो। तर, उक्त अभियान समाप्त भएसँगै सन् १९७० को दशकको

अन्त्यसम्ममा ती लामखुट्टेहरूले सो क्षेत्रमा पुनः प्रवेश गरे। सन् १९८१ को क्युबा
महामारी: सन् १९८१ मा क्युबाले अमेरिका महाद्वीपमै पहिलो पटक डेंगु हेमोरेजिक
फिभर (DHF) को ठूलो महामारीको सामना गर्‍यो; यस क्रममा केही महिनाभित्रै ३
लाख ४० हजारभन्दा बढी मानिसहरू संक्रमित भए र १५८ जनाको मृत्यु भयो। यस
घटनापछि, यो रोग मध्य र दक्षिण अमेरिकाभरि तीव्र रूपमा स्थानीय (endemic)
रोगका रूपमा फैलियो।
अव्यवस्थित सहरी विस्तार: तीव्र जनसंख्या वृद्धि, विश्वव्यापीकरण, फोहोर
व्यवस्थापनको कमजोर पूर्वाधार र खानेपानीको अविश्वसनीय आपूर्तिका कारण
मानिसहरू खुला भाँडाहरूमा पानी जम्मा गर्न बाध्य भए; यी सबै कारणहरूले
विश्वभरका सहरी केन्द्रहरूमा ठूला महामारीहरू निम्त्याए।
सन् २०२४ को ऐतिहासिक प्रकोप: विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन, बढ्दो तापक्रम र
'एल निनो' (El Niño) मौसमी प्रणालीका कारण, सन् २०२४ डेंगुका लागि हालसम्मकै
सबैभन्दा खराब वर्ष साबित भयो। सन् २०२४ को सुरुवाती समयसम्ममा अमेरिका
महादेशमा मात्र ७० लाखभन्दा बढी संक्रमितहरू फेला परेका थिए, जसमा
ब्राजिलजस्ता देशहरूमा मात्रै संक्रमितको संख्या १ करोड नाघेको थियो। भौगोलिक
विस्तार (सन् २०२५–२०२६): विश्वव्यापी तापक्रममा भएको वृद्धिका कारण 'एडिस'
(Aedes) लामखुट्टेहरूले अब उत्तरतर्फ र उच्च भू-भागहरूमा पनि आफ्नो उपस्थिति
विस्तार गर्न थालेका छन्। हाल दक्षिणी युरोप (फ्रान्स, इटाली, स्पेन), हिमालय
क्षेत्रका उच्च भू-भागहरू (नेपाल र भुटान) तथा संयुक्त राज्य अमेरिकाका फ्लोरिडा
र क्यालिफोर्नियाजस्ता क्षेत्रहरूमा पनि डेंगुको स्थानीय संक्रमण नियमित रूपमा
देखिन थालेको छ।
महामारी विज्ञान:

वाहकहरू: यो भाइरल संक्रमण मुख्यतया पोथी *एडिस एजिप्टी*लामखुट्टे र केही
हदसम्म *एडिज एल्बोपिक्टस*लामखुट्टेबाट सर्ने गर्दछ।
मौसमी अवस्था: यसको संक्रमण पूर्णतया मौसमी ढाँचामा आधारित हुन्छ।
लामखुट्टेको प्रजननका लागि उपयुक्त हुने जमेको पानीको उपलब्धताका कारण,
यसको संक्रमण मनसुन र मनसुनपछिको वर्षाको चक्रसँग (विशेष गरी जुलाईदेखि
नोभेम्बरसम्मको अवधिमा) घनिष्ठ रूपमा जोडिएको हुन्छ।
भाइरसको गतिशीलता: नेपालमा ऐतिहासिक रूपमा यस भाइरसका चारै प्रकार
(सेरोटाइप) हरू देखिए पनि, पटक-पटक हुने संक्रमणले जनसङ्ख्यालाई 'डेङ्गु
हेमोरेजिक फिभर' (डिएचएफ)र 'डेङ्गु शक सिन्ड्रोम' (डीएसएस)जस्ता गम्भीर
जटिलताहरूको उच्च जोखिममा पार्छ। हालै देखिएका संक्रमणका ठूला लहरहरू
मुख्यतया DENV-1 र DENV-3 सेरोटाइपहरूको आलोपालो प्रभुत्वका कारण बढेका
हुन्।
प्रमुख ऐतिहासिक तथा हालैका प्रकोपहरू: सन् २०१९ को प्रकोप: नेपालले ६८
जिल्लामा फैलिएको १७,९०० भन्दा बढी पुष्टि भएका केसहरूसहितको गम्भीर र
जनजीवनमा ठूलो असर पार्ने प्रकोपको सामना गर्‍यो। सन् २०२२ को महामारी:
नेपालले अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो डेङ्गु प्रकोपको सामना गर्‍यो; ५४,७८४ पुष्टि
भएका केस र ८८ जनाको मृत्युसहित यो देशभरि नै संकटको रूपमा फैलियो।
पहिलो पटक ७७ वटै जिल्लामा संक्रमण देखिएको थियो भने काठमाडौं उपत्यका र
अन्य सहरी क्षेत्रका प्रमुख अस्पतालहरूमा बिरामीको अत्यधिक चापले गर्दा
व्यवस्थापनमा ठूलो दबाब परेको थियो। सन् २०२५ को सिजन: भाइरसको प्रभाव
लगभग सम्पूर्ण भौगोलिक क्षेत्रमा फैलियो; ७७ मध्ये ७६ जिल्लामा (लामखुट्टेका

लागि धेरै चिसो मानिने उच्च पहाडी क्षेत्रहरू समेत) संक्रमण देखियो, जसमा करिब
९,००० संक्रमित र ६ जनाको मृत्यु दर्ता भयो।
नेपालमा डेंगुको इतिहास — पहिलो पहिचान (सन् २००४–२००५): नेपालमा डेंगुको
पहिलो आधिकारिक घटना सन् २००४ मा तराईको उष्णकटिबंधीय क्षेत्र (विशेष गरी
चितवन जिल्ला) मा देखिएको थियो; सुरुमा यो भारतबाट फर्किएका एक यात्रीमार्फत
भित्रिएको आशंका गरिएको थियो। सन् २००५ सम्ममा, स्थानीय स्तरमा छिटपुट
घटनाहरू अझ बढी देखिन थाले। सन् २००६ को अगस्टदेखि नोभेम्बरको बीचमा
तराई क्षेत्रका प्रमुख अस्पतालहरूमा यसको पहिलो स्थानीय महामारी (outbreak)
देखा पर्‍यो। त्यस समयमा गरिएका अध्ययनहरूले नेपालमा डेंगु भाइरसका चारै
प्रकारका सेरोटाइपहरू (DENV-1, DENV-2, DENV-3 र DENV-4) फैलिसकेको पुष्टि
गरे। सन् २०१० मा पनि यसको संक्रमणमा अर्को उल्लेखनीय वृद्धि देखियो।
[पहाडी क्षेत्रतर्फ विस्तार (सन् २००९–हालसम्म): ऐतिहासिक रूपमा तराईको
उष्णकटिबंधीय रोग मानिने डेंगुको हकमा, जलवायु परिवर्तन, तीव्र र अव्यवस्थित
सहरीकरण तथा बढ्दो तापक्रमका कारण यसलाई सार्ने लामखुट्टेको विस्तारमा
नाटकीय परिवर्तन आयो। यस रोगको मुख्य वाहक लामखुट्टे, 'एडिस एजिप्टी'
(Aedes aegypti), पहिलो पटक सन् २००९ मा राजधानी काठमाडौंमा फेला परेको
थियो। हाल यो रोग पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रहरूमा समेत स्थायी रूपमा फैलिसकेको
छ।
हालको अवस्था (सन् २०२६): वर्तमान मनसुन सिजनको उच्च विन्दुसम्म आइपुग्दा,
इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (EDCD) ले डेङ्गु ७७ मध्ये ७४
जिल्लामा फैलिसकेको जनाएको छ। हाल गण्डकी प्रदेशमा सबैभन्दा बढी (१,०१०
भन्दा बढी) केसहरू देखिएका छन् (जसमा कास्की र बागलुङ मुख्य केन्द्र रहेका
छन्); त्यसपछि कोशी, लुम्बिनी र बागमती प्रदेशहरू रहेका छन्। देशभर २,८४४

भन्दा बढी केस र २ जनाको मृत्यु पुष्टि भइसकेको छ, जसका कारण सरकारले
जुलाईको मध्यदेखि अक्टोबरको मध्यसम्म चल्ने गरी 'खोज र नष्ट गर' (Search
and Destroy) भन्ने व्यापक तथा बहु-क्षेत्रीय सचेतना अभियान सञ्चालन गरेको छ।
नेपालमा पछिल्लो समय डेंगु संक्रमणको जोखिम तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।
स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार हालसम्म देशभरका ७२ भन्दा बढी जिल्लाहरूमा
डेंगु संक्रमण फैलिसकेको छ। गण्डकी प्रदेशमा पनि संक्रमणको अवस्था निकै उच्च
छ। मनसुन सक्रिय भएसँगै लामखुट्टेको प्रजनन प्रक्रिया तीव्र हुने हुनाले गण्डकीका
८५ स्थानीय तहमध्ये अधिकांश पालिका (७२ भन्दा बढी) मा डेंगुका बिरामी
भेटिएका छन्। प्रादेशिक तथ्यांक अनुसार गण्डकी प्रदेशमा कास्की (पोखरा
महानगरपालिका) र बागलुङ (बागलुङ नगरपालिका) डेंगु संक्रमणको मुख्य 'हटस्पट'
बनेका छन्। यसबाहेक तनहुँ, गोरखा, म्याग्दी, पर्वत, लमजुङ र स्याङ्जा लगायतका
जिल्लाहरूमा पनि संक्रमण व्यापक रूपमा पुष्टि भएको छ।
डेंगु एडिस (Aedes) जातको संक्रमित लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने एक प्रकारको
भाइरल ज्वरो हो। यसको जोखिमबाट बच्न र नियन्त्रण गर्नका लागि स्वास्थ्य
मन्त्रालय र विभिन्न स्थानीय पालिकाहरूले "खोज र नष्ट गर" (Larva Search and
Destroy) अभियान संचालन गरिरहेका छन्।
डेंगु संक्रमणका मुख्य लक्षणहरू:
अचानक उच्च ज्वरो आउनुआँखाको गेडी र टाउको अत्यधिक दुख्नुमांसपेशी, जोर्नी
तथा हाडहरू दुख्नुशरीरमा राता डाबर वा बिमिराहरू देखा पर्नुअत्यधिक थकान हुनु र
वाकवाकी लाग्नु
बच्ने उपायहरू:

१. लामखुट्टेको बासस्थान नष्ट गर्ने: घर, कार्यालय वा विद्यालय वरिपरि पानी
जम्न सक्ने खाल्डाखुल्डी, पुराना टायर, गमला, बोतल र ड्रमहरूमा पानी जम्न
नदिने।
२. व्यक्तिगत सुरक्षा: लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्न शरीर पूरै ढाक्ने लामो बाहुला
भएका कपडा लगाउने र सुत्ने समयमा अनिवार्य रूपमा झुलको प्रयोग गर्ने।
३. सङ्क्रमण नियन्त्रण: घरका झ्यालढोकामा जाली लगाउने र लामखुट्टे भगाउने
धुप वा क्रिमहरू प्रयोग गर्ने।