नेपालको भविष्य जलस्रोत । साहित्य, इन्जिनियरिङ्, जलविद्युत् र कूटनीतिको अद्वितीय क्षमता भएका व्यक्तित्व सन्तोष कुमार पोखरेल । पोखरेलले पनि राजदूतको रुपमा नेपाल आमाको सेवा गर्न इच्छा व्यक्त गर्दै राजदूत हुने इच्छा प्रकट गरेका छन् । स्वच्छ छवि, क्षमता र राम्रोलाई छान्ने बालेन्द्र सरकारले सन्तोष कुरमा पोखरेललाई राजदूतका रुपमा छनौट गर्नसके, पोखरेलले नेपाल र नेपालीको लागि उच्चस्तरको काम गर्न सक्ने अनुमान मागरिएको छ ।
किन सन्तोष कुमार पोखरेललाई राजदूतको रुपमा छनौट नगर्ने ?

काठमाडौं – नेपालका बहुभाषिक कवि, लेखक, अनुवादक, गम्भीर निबन्धकार तथा साहित्यिक अभियन्ता सन्तोष कुमार पोखरेलको अन्तर्राष्ट्रिय उपलब्धिले नेपालको साहित्यिक र सांस्कृतिक प्रतिष्ठालाई विश्वस्तरमा पुर्याएको छ। तर पोखरेलको पहिचान केवल कवितामा मात्र सीमित छैन – उनी वरिष्ठ सिभिल इन्जिनियर तथा जलविद्युत् विज्ञ हुन् भने इन्जिनियरिङ् विषयका पूर्व सह-प्राध्यापक समेत हुन्। इन्जिनियरिङ्, जलविद्युत्, र विश्वसाहित्यको यो अद्वितीय संयोजनले उनलाई नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने सबैभन्दा उत्कृष्ट कूटनीतिज्ञको रूपमा स्थापित गर्दछ।

विश्वभर छरिएका साहित्यिक उपलब्धिहरू

पोखरेलले ६ भाषामा मौलिक कविता सिर्जना गरेका छन् भने उनका हजारौं कविताहरू ४२ भाषामा अनुवादित भई विश्वभर प्रकाशित भएका छन्। उनका कविताहरू सरल तथा आध्यात्मिक, मानवीय र मूर्त छन्, जसले सहज रूपमा मानव हृदयमा पुग्ने क्षमता राख्दछन्। उनी एक अथक शान्ति अभियन्ता पनि हुन्, जसका रचनाहरू विश्व शान्ति, प्रेम र मानवताको पक्षमा मुखरित हछन्।

सन् २०२४ को सेप्टेम्बरमा उनले रुसको प्रतिष्ठित म्याक्सिम गोर्की अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार तथा गोल्ड फेदर अफ रसिया पुरस्कार प्राप्त गरे। यसअघि उनी एन्टन चेखभ अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार (प्रथम दर्जा, २०२०) , मिगेल डे सर्भान्टिस पदक (२०२२) , विश्व स्वर्ण लेखक पुरस्कार (२०२१) , युनिभर्सल पीस फेडेरेसनको शान्तिदूत उपाधि (२०२०) , चीनको 'रेन्डिसन अफ इन्टरनेशनल पोएट्री' बाट अन्तर्राष्ट्रिय उत्कृष्ट कवि (२०२१) , बंगलादेश लेखक क्लबबाट 'अन्तर्राष्ट्रिय योग्यताको कवि' (२०२२) , युक्रेनबाट निकोलाई गोगोल अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार (२०२१) , कजाकिस्तानबाट पीपल्स डिप्लोमेसी स्पेशल अवार्ड (२०२१) , स्पेनिस साहित्यिक समुदायबाट ५औं सिजर विश्व पुरस्कार (२०२४) , अरब बुद्धिजीवीहरूबाट उच्च प्रशंसा-पत्र लगायत तीन दर्जन बढी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त गरिसकेका छन्।

उनका कविताहरू स्पेनिस, फ्रेन्च लगायत विभिन्न भाषामा स्वतःस्फूर्त रूपमा वाचन गरिएका छन् भने उनका गीतिहरू विदेशी भाषामा गाइएका छन्, जसले उनको साहित्यिक पहुँचलाई झन् व्यापक बनाएको छ।

---

प्रकाशित कृतिहरू

कवि पोखरेलका हालसम्म ११ भन्दा बढी पुस्तकहरू प्रकाशित भइसकेका छन्। तीमध्ये प्रमुख कृतिहरूमा 'Modesty Poems' (२०१९) , 'शून्यको यात्रा र अन्य कविता' (२०२०) , 'पहाड और सागर' (हिन्दी भाषामा, २०२१) , 'ई सन्तोष पोखरेलका कविताहरू' (२०२२) , 'युद्ध र अन्य कविताहरू' (The War & Other Poems, २०२३) , रुसी भाषामा अनुवादित कविता सङ्ग्रह 'तोनिङ्काया रादुगा' (Тоникая радуга, २०२३) , तथा 'Hoots Hunger' (Anglo-Bangla द्विभाषीय कविता सङ्ग्रह) रहेका छन्। यी कृतिहरूले नेपाली, हिन्दी, अङ्ग्रेजी, रुसी, बंगला लगायत विभिन्न भाषामा उनको सृजनात्मक विविधतालाई झल्काउँछन्।

---

पोखरेलियन स्टान्जा: नेपाली साहित्यमा नयाँ छन्द

पोखरेलले 'पोखरेलियन स्टान्जा' (Pokhrelian Stanzas/#pokhreliknots) नामक नयाँ काव्यशैलीको आविष्कार गरेका छन्, जसलाई विश्वभरका कविहरूले आत्मसात् गर्दै प्रयोग गरिरहेका छन्। यो नेपाली साहित्यको इतिहासमा कुनै कविले आफ्नै छन्दको औपचारिक शिक्षण गरेको पहिलो घटना हो।

---

युद्धविरोधी कवि र शान्तिका दूत

पोखरेलका कविताका विषयवस्तु शान्ति, प्रेम, प्रकृति, करुणा, महिला तथा बालअधिकार, गरिबी निवारण र विश्वमा भोकमुक्ति हुन्। उनी युद्धविरोधी कवि हुन् र शान्तिका अठोट अभियन्ता पनि हुन्। सन् २०२४ मा रुसको साहित्यिक यात्राका क्रममा उनले रुस–युक्रेन युद्ध बन्द गर्न सार्वजनिक रूपमा आवाज उठाए – जुन साहसी कविको पहिचान हो। उनका 'युद्ध र अन्य कविताहरू' कृतिले युद्ध र मानव पीडालाई अद्वितीय शैलीमा प्रस्तुत गरेको छ।

---

अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक संजालका संस्थापक

पोखरेल 'इन्टरनेशनल फोरम अफ लिटरेचर' का संस्थापक हुन्, जसमा विश्वभरका साहित्यकारहरू आबद्ध छन्। उनका कविताहरू कोस्टारिका, अर्जेन्टिना, ब्राजिल, युक्रेन, अमेरिका, बेल्जियम, सर्भिया, चीन, रुस, इटाली, स्पेन, दक्षिण अफ्रिका र जापान लगायत दर्जनौं देशका प्रतिष्ठित साहित्यिक पत्रिका र संकलनमा प्रकाशित भइसकेका छन्। विश्वका ४५ भन्दा बढी देशका साहित्यिक तथा बौद्धिक समुदायसँग उनको गहिरो सम्बन्ध रहेको छ।

---

शैक्षिक योग्यता: इन्जिनियरिङ्, जलविद्युत् र साहित्यको अद्वितीय संयोजन

पोखरेलले मस्कोको रुसी मैत्री विश्वविद्यालय (RUDN University) बाट सिभिल इन्जिनियरिङ् मा स्नातकोत्तर गरेका हुन्। त्यसैगरी उनले रुसी अनुवाद मा स्नातकोत्तर, अङ्ग्रेजी मा स्नातक र हिन्दी साहित्य मा स्नातकोत्तर गरेका छन्। उनी इन्जिनियरिङ् संस्थानका पूर्व सह-प्राध्यापक मात्र होइन, जलविद्युत् क्षेत्रका विज्ञको रूपमा समेत दशकौंको अनुभव बटुलिसकेका छन्, जसले उनलाई प्राज्ञिक, प्राविधिक र व्यावसायिक दुवै क्षेत्रमा निपुण बनाएको छ।

---

नेपाललाई विश्वमा चिनाउने दूत

पोखरेल 'एसियाका शान्तिदूत' हुन् र सांस्कृतिक राजदूतको रूपमा नेपाली मानवताको स्वर विश्वभर सुनाइरहेका छन्। सन् २०२५ को सेप्टेम्बरमा मस्कोमा सम्पन्न भएको दोस्रो विश्व लेखक कांग्रेस (World Organization of Writers) मा उनीले नेपालको प्रतिनिधित्व गरिसकेका छन् – जसले नेपाली साहित्यलाई विश्वको मूलधारमा स्थापित गर्ने एउटा ऐतिहासिक उपलब्धिको रूपमा लिइन्छ।

---

पूर्वाधार, जलविद्युत्, पर्यटन र संस्कृतिको सेतु – नेपालको कूटनीतिक प्रतिनिधित्वमा नयाँ आयाम

सन्तोष कुमार पोखरेल इन्जिनियर, जलविद्युत् विज्ञ, प्राध्यापक, बहुभाषिक कवि, शान्तिदूत र अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक संजालका संस्थापक हुन्। उनको यो बहु-आयामिक पहिचान ले उनलाई नेपालको कूटनीतिक प्रतिनिधित्वका लागि सबैभन्दा उपयुक्त र अभूतपूर्व व्यक्तित्व बनाउँछ।

नेपालको परराष्ट्र नीतिले सांस्कृतिक कूटनीति (Cultural Diplomacy) र जन-कूटनीति (People's Diplomacy) लाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ। यस सन्दर्भमा पोखरेलको नियुक्तिले निम्न बहुआयामिक फाइदाहरू प्राप्त गर्न सकिन्छ:

१. पूर्वाधार र जलविद्युत् विकासमा अन्तर्राष्ट्रिय सहायता – पोखरेल वरिष्ठ सिभिल इन्जिनियर तथा जलविद्युत् विज्ञ भएकाले उनले नेपालको ऊर्जा र पूर्वाधार क्षेत्रको विकासका लागि विभिन्न मुलुक तथा अन्तर्राष्ट्रिय विकास निकायहरूबाट प्राविधिक सहायता, लगानी र आर्थिक सहायता प्राप्त गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। इन्जिनियरिङ् र कूटनीतिको यो संयोजनले नेपालको विकास आवश्यकतालाई विश्वसमक्ष प्रभावकारी रूपमा राख्न मद्दत गर्नेछ।

२. जनस्तरको साहित्यिक–सांस्कृतिक सहकार्य – उनले विश्वका साहित्यिक र सांस्कृतिक समुदायबीच जनस्तरको सम्बन्ध विस्तार गरी नेपाली साहित्य र संस्कृतिलाई समुन्नत बनाउन सक्छन्। उनी आफैं ६ भाषामा सृजना गर्ने तथा ४२ भाषामा आफ्ना कृतिहरूको संवाद स्थापित गर्ने व्यक्तित्व भएकाले सांस्कृतिक आदानप्रदानका कार्यक्रमहरू लाई मूर्त रूप दिन सक्छन्।

३. पर्यटन प्रवद्र्धन – विश्वका ४५ भन्दा बढी देशका साहित्यिक, बौद्धिक र कलात्मक समुदायसँगको उनको गहिरो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धले नेपालप्रति आकर्षण बढाई पर्यटकीय आगमन लाई समेत टेवा पुर्याउन सक्छ। उनी जुनसुकै देशमा साहित्यिक कार्यक्रमका लागि जान्छन्, त्यहाँ नेपालको संस्कृति, प्राकृतिक सौन्दर्य र सम्भावनाहरूको प्रचार गर्छन् – जसले नेपाललाई विश्व पर्यटन गन्तव्यको रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुग्नेछ।

४. नेपाली साहित्य र संस्कृतिको अन्तर्राष्ट्रियकरण – उनको नियुक्तिले नेपाली भाषा, साहित्य र कलालाई विश्वका प्रमुख साहित्यिक मञ्चमा स्थान दिलाई नेपालको सफ्ट पावर (Soft Power) लाई बलियो बनाउनेछ।

५. विश्व शान्ति र मानवता – युद्धविरोधी कवि तथा अठोट शान्ति अभियन्ताको रूपमा उनले विश्व शान्ति र मानवताका निम्ति नेपालको प्रतिबद्धता प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छन्।

नेपाल सरकारले सन्तोष कुमार पोखरेललाई कूटनीतिक नियुक्ति (जस्तै: सांस्कृतिक राजदूत, विशेष दूत, वा नेपालको कुनै महत्त्वपूर्ण राष्ट्रका लागि राजदूत) गरेमा – माथि उल्लिखित सबै आयामहरू (पूर्वाधार, जलविद्युत्, पर्यटन, साहित्य र संस्कृति) को सम्मिलित विकास सम्भव हुनेछ।

पोखरेल नेपालको इतिहासमै पहिलो बहुभाषिक अन्तर्राष्ट्रिय कवि हुन्, जसले यो अन्तर्राष्ट्रिय उचाइ प्राप्त गरेका छन्। उनीप्रति सिंगो नेपालले गर्व गर्नुपर्छ। आउँदा दिनहरूमा कविलाई अझ धेरै अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त होस् र नेपालको विकास, संस्कृति र पर्यटनको अन्तर्राष्ट्रियकरण मा उनको योगदान झन् फलिफाप होस् भनी कामना गर्दैछौ ।

---

सन्तोष कुमार पोखरेल – संक्षिप्त परिचय

· परिचय: कवि, लेखक, अनुवादक, गम्भीर निबन्धकार, अठोट शान्ति अभियन्ता तथा साहित्यिक अभियन्ता
· शिक्षा: सिभिल इन्जिनियरिङ् (स्नातकोत्तर, रुसी मैत्री विश्वविद्यालय, मस्को); जलविद्युत् विज्ञ; रुसी अनुवाद (स्नातकोत्तर); अङ्ग्रेजी (स्नातक); हिन्दी साहित्य (स्नातकोत्तर)
· पेशा: वरिष्ठ सिभिल इन्जिनियर, जलविद्युत् विज्ञ; इन्जिनियरिङ् संस्थानका पूर्व सह-प्राध्यापक
· भाषा दक्षता: ६ भाषामा मौलिक सृजना; ४२ भाषामा अनुवादित; इटाली, स्पेन, दक्षिण अफ्रिका, जापान लगायत ४५+ देशमा साहित्यिक सम्बन्ध
· प्रकाशित कृतिहरू:
 · 'Modesty Poems' (२०१९)
 · 'शून्यको यात्रा र अन्य कविता' (२०२०)
 · 'पहाड और सागर' (हिन्दी, २०२१)
 · 'ई सन्तोष पोखरेलका कविताहरू' (२०२२)
 · 'युद्ध र अन्य कविताहरू' (The War & Other Poems, २०२३)
 · 'तोनिङ्काया रादुगा' (रुसी अनुवाद सङ्ग्रह, २०२३)
 · 'Hoots Hunger' (Anglo-Bangla द्विभाषीय कविता सङ्ग्रह)
 · (गरी जम्मा ११ भन्दा बढी पुस्तकहरू)
· काव्य विशेषता: सरल तथा आध्यात्मिक, मानवीय र मूर्त रचनाहरू जसले मानव हृदयलाई सहजै छुन्छन्
· आविष्कार: 'पोखरेलियन स्टान्जा' (Pokhrelian Stanzas/#pokhreliknots) काव्यशैली
· संस्थापक: इन्टरनेशनल फोरम अफ लिटरेचर (IFL)
· हालैको उपलब्धि: सन् २०२५ सेप्टेम्बरमा मस्कोको दोस्रो विश्व लेखक कांग्रेसमा नेपालको प्रतिनिधित्व (सम्पन्न)