भूमण्डलीकरण र आधुनिकताको यस युगमा, मानव सभ्यताले विज्ञान, प्रविधि र आर्थिक क्षेत्रमा अभूतपूर्व प्रगति गरेको छ। यद्यपि, यस प्रगतिको समानान्तरमा, लागूपदार्थको लत भनेर चिनिने सामाजिक, आर्थिक र स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित दुष्टताले हाम्रो समाजको जरा नै ध्वस्त पार्न थालेको छ। लागूपदार्थको ओसारपसार
र दुरुपयोग अब कुनै एकल देश, समाज वा वर्गमा सीमित समस्या रहेन; यो विश्वव्यापी महामारी बनेको छ। यो समस्याले व्यक्तिहरूको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यलाई मात्र नष्ट गर्दैन, तर परिवारहरूलाई पनि ध्वस्त पार्छ, सामाजिक संरचनालाई बिगार्छ र राष्ट्रहरूको सुरक्षा र अर्थतन्त्रमा गम्भीर चुनौती खडा गर्छ।

यस विश्वव्यापी संकटको बारेमा विश्वभरका देशहरूलाई जागरूकता जगाउन र एकताबद्ध गर्न र यस खतरासँग लड्न ठोस कदम चाल्न प्रोत्साहित गर्न प्रत्येक वर्ष जुन २६ मा लागूपदार्थ दुरुपयोग र अवैध बेचबिखन विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस मनाइन्छ। २०२६ मा, यो दिन विश्वभर नयाँ संकल्प, नयाँ ऊर्जा र नयाँ रणनीतिहरूका साथ मनाइँदैछ। यस वर्षको मन्त्र र हाम्रो अन्तिम लक्ष्य "स्वस्थ जीवन र सुरक्षित भविष्यको लागि संकल्प" हो। यो नारा केवल औपचारिक वक्तव्य मात्र होइन, तर हाम्रो समाजका प्रत्येक नागरिक, विशेष गरी युवा पुस्तालाई यो नरकको दलदलबाट बाहिर निस्केर समृद्ध, शान्तिपूर्ण र सुरक्षित संसार स्थापना गर्न विश्वव्यापी आह्वान हो। हाम्रो जीवन स्वस्थ नभएसम्म हामी सुरक्षित र उज्ज्वल भविष्यको कल्पना गर्न सक्दैनौं।
लागूपदार्थ वा लागूपदार्थ भनेको रसायन हो जुन कुनै जीवको शरीरमा प्रवेश गरेपछि
यसको केन्द्रीय स्नायु प्रणाली र मस्तिष्कको कार्यप्रणालीमा परिवर्तन ल्याउँछ। यी
पदार्थहरूले व्यक्तिको चेतना, मुड, व्यवहार र सोच्ने क्षमतालाई गम्भीर रूपमा असर
गर्छ। वैज्ञानिक र चिकित्सा रूपमा, यी औषधिहरूलाई व्यापक रूपमा निम्न
वर्गहरूमा विभाजन गर्न सकिन्छ: उत्तेजक: यी पदार्थहरू हुन् जसले मस्तिष्क र
स्नायु प्रणालीको गतिविधिलाई उल्लेखनीय रूपमा गति दिन्छ। तिनीहरूको सेवनले
अस्थायी रूपमा व्यक्तिलाई बढ्दो ऊर्जा, उत्साह र जागरूकता अनुभव गर्न सक्छ,
तर यो प्रायः थकान, अवसाद र मानसिक असंतुलन हुन सक्छ। कोकेन,
एम्फेटामाइन्स, निकोटिन, क्याफिन, र मेथाम्फेटामाइन (क्रिस्टल मेथ) यस श्रेणीमा
प्रमुख छन्। शामक वा अवसाद: यी पदार्थहरूले केन्द्रीय स्नायु प्रणालीलाई ढिलो
बनाउँछन्। तिनीहरूको प्रभावमा, एक व्यक्तिले सुस्ती, निद्रा, भ्रम, र कम रिफ्लेक्स
अनुभव गर्दछ। रक्सी, बार्बिटुरेट्स, र बेन्जोडाइजेपाइनहरू प्रमुख उदाहरणहरू हुन्।
ओपियोइड्स: अत्यन्त प्रभावकारी पीडा निवारकहरू, तर तिनीहरूमा लतको उच्च
सम्भावना हुन्छ। तिनीहरूले मस्तिष्कमा रिसेप्टरहरूमा प्रत्यक्ष रूपमा कार्य गर्छन्
जसले पीडा र आनन्दको अनुभूतिलाई नियन्त्रण गर्दछ। अफिम, हेरोइन, मोर्फिन,
कोडिन, र सिंथेटिक फेन्टानिल यस श्रेणीका प्रमुख उदाहरणहरू हुन्।

हेलुसिनोजेन्सले व्यक्तिको वास्तविकताको धारणालाई असर गर्छ। तिनीहरूको
प्रयोगले दृश्य, श्रवण, वा मानसिक धारणाहरू उत्पादन गर्न सक्छ जुन वास्तवमा
अवस्थित हुँदैनन्। एलएसडी, पीसीपी र जादुई च्याउ प्रमुख उदाहरणहरू हुन्। भांग:
भांगको बोटबाट प्राप्त पदार्थ। यसको प्रभाव मिश्रित हुन्छ, कहिलेकाहीं उत्तेजक र

कहिलेकाहीं निराशाजनक लक्षणहरू उत्पादन गर्दछ। यसको प्रमुख रूपहरू गांजा,
भांग, चरस र चरस हुन्। इनहेलेन्ट्स: पदार्थहरू जुन तिनीहरूको सुगन्ध वा वाष्प
सास फेर्दा मादक हुन्छन्। यसमा धेरैजसो घरेलु र औद्योगिक वस्तुहरू समावेश
छन्। यो प्रवृत्ति विशेष गरी बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूमाझ प्रचलित छ।
पातलो, नेल पालिस रिमूभर, ग्लु, पेट्रोल र अन्य वाष्पशील रसायनहरू प्रमुख
उदाहरणहरू हुन्।

लागूपदार्थ दुरुपयोगको पछाडि मुख्य कारणहरू:

सामाजिक दृष्टिकोणमा परिवर्तन:

कोही पनि जन्मजात दुर्व्यसनी भएर जन्मिँदैन। लागूपदार्थको लतमा योगदान
पुर्‍याउने धेरै जटिल सामाजिक, मनोवैज्ञानिक, आर्थिक र वातावरणीय कारकहरू
छन्। यी कारकहरू बुझे बिना, यो समस्याको समाधान खोज्न असम्भव छ।
साथीहरूको दबाब: किशोरकिशोरीहरू र युवा वयस्कहरूले लागूपदार्थको दुरुपयोग सुरु
गर्नुको सबैभन्दा ठूलो कारण साथीहरूको दबाब हो। प्रायः, युवाहरूले आफ्नो समूहमा
"ठूलो" वा ट्रेंडी देखिन लागूपदार्थ प्रयोग गर्न थाल्छन्। सुरुमा एक पटकको प्रयोग
वा रमाइलोको लागि सुरु हुने कुरा बिस्तारै बानीमा परिणत हुन्छ र अन्ततः
जीवनलाई खतरामा पार्ने लतमा परिणत हुन्छ।

मानसिक तनाव, डिप्रेसन र एक्लोपन: आजको आधुनिक जीवनशैली जति तनावपूर्ण
छ त्यति नै चम्किलो छ। अध्ययनको दबाब, करियरको चिन्ता, जागिरको असुरक्षा,

आर्थिक अवरोध र टुटेको सम्बन्धले डिप्रेसन र चिन्ता निम्त्याउँछ। मानिसहरूले यो
मानसिक पीडा, एक्लोपन र निराशाबाट अस्थायी राहत पाउन लागूपदार्थको सहारा
लिन्छन्। पारिवारिक वातावरण र उपेक्षा: आमाबाबु बीच बारम्बार द्वन्द्व भएका
परिवारहरूमा, वा जहाँ आमाबाबु आफैं लागूपदार्थको लतमा छन्, बच्चाहरू भ्रमित हुने
सम्भावना उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ। यसबाहेक, काम गर्ने अभिभावकहरूले आफ्ना
बच्चाहरूलाई पर्याप्त समय दिन नसक्ने र उनीहरूको भावनात्मक
आवश्यकताहरूलाई बेवास्ता गर्ने जस्ता कुराहरूले पनि बच्चाहरूलाई लततिर
धकेल्छन्।

सामाजिक सञ्जाल, सिनेमा र पप संस्कृतिको प्रभाव: चलचित्र, वेब शृङ्खला र
सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूले प्रायः धूम्रपान, मदिरापान वा लागूपदार्थको
प्रयोगलाई स्टेटस सिम्बोल वा ग्ल्यामरसको रूपमा चित्रण गर्छन्। युवाहरूले आफ्ना
मनपर्ने अभिनेता, गायक वा प्रभावशालीहरूको नक्कल गर्छन् र अनजानमा यो
पासोमा पर्छन्। लागूपदार्थको सहज उपलब्धता र लागूपदार्थ तस्करहरूको सञ्जाल:
आजकल, लागूपदार्थ तस्करहरूको सञ्जाल स्कूल, कलेज र विश्वविद्यालयहरू
वरिपरि पनि फैलिएको छ। सिंथेटिक लागूपदार्थ र खोकीको सिरप जस्ता
लागूपदार्थहरू सजिलै र गोप्य रूपमा उपलब्ध छन्, जसले गर्दा कमजोर इच्छाशक्ति
भएका युवाहरूलाई सजिलो शिकार बनाउँछ।

जुन २६ को मिति अनियमित रूपमा छनौट गरिएको थिएन, तर यसको गहिरो
ऐतिहासिक सन्दर्भ छ। चीनमा छिङ राजवंशको समयमा, एक महान चिनियाँ
अधिकारी र देशभक्त, लिन जेक्सुले अफिम युद्धको ठीक अघि जुन २५, १८३९ मा
ग्वाङडोङको हुमेनमा अवैध अफिम व्यापारमा ठूलो कारबाही गरे। उनले ब्रिटिश

तस्करहरूबाट जफत गरिएको अफिम नष्ट गरे, जसले अवैध लागूपदार्थ विरुद्ध
विश्वको पहिलो प्रमुख सन्देश पठाए। जुन २६ यो ऐतिहासिक घटनालाई सम्मान
गर्न र विश्वव्यापी रूपमा लागूपदार्थ दुरुपयोग विरुद्ध जागरूकता जगाउन रोजिएको
थियो।
लागुऔषध दुरुपयोगको बढ्दो प्रचलन आज मानवताले सामना गरिरहेको संकटको
रूपमा देखा परिरहेको छ। यो केवल स्वास्थ्य समस्या मात्र होइन, सामाजिक,
आर्थिक, पारिवारिक र राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित गम्भीर विश्वव्यापी समस्या
हो। लागुऔषध दुरुपयोग र अवैध ओसारपसारले लाखौंको जीवनलाई अन्धकारमा
डुबाउँदैछ। विशेष गरी युवा पुस्ता यसको सबैभन्दा ठूलो शिकार बन्दै गइरहेको छ।
त्यसैले यस चुनौतीको बारेमा जागरूकता जगाउन, सामूहिक प्रयासलाई सुदृढ पार्न र
विश्व समुदायलाई लागुऔषधमुक्त समाजको लागि प्रतिबद्ध गर्न जुन २६ मा
लागूऔषध दुरुपयोग र अवैध ओसारपसार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस मनाइन्छ।
संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाले डिसेम्बर ७, १९८७ मा प्रस्ताव नं. ४२/११२ मार्फत
यो दिन घोषणा गरेको थियो। यसको उद्देश्य लागुऔषध दुरुपयोगबाट मुक्त
अन्तर्राष्ट्रिय समाजको लक्ष्य प्राप्त गर्न विश्वव्यापी सहयोग र कार्यलाई सुदृढ पार्नु
हो। यो दिनले लागूऔषध समस्यालाई दण्डात्मक उपायहरू मार्फत मात्र समाधान
गर्न सकिँदैन, तर जनचेतना, सामाजिक-पारिवारिक रोकथाम, उपचार, पुनर्स्थापना र
सामाजिक सहयोग मार्फत सन्देश दिन्छ।

संयुक्त राष्ट्र संघको लागूऔषध तथा अपराध कार्यालय (यूएनओडीसी) ले २०२६
को लागि यस दिवसको विषयवस्तु "विश्वव्यापी लागूऔषध समस्या: निरन्तर
समस्याहरू, नयाँ चुनौतीहरू, नवीन समाधानहरू" तय गरेको छ। यो विषयवस्तुले
लागूऔषधको लत लागेको व्यक्तिलाई अपराधीको रूपमा नभई सहयोग र उपचारको

आवश्यकता भएको व्यक्तिको रूपमा हेर्नु पर्छ भन्ने तथ्यलाई जोड दिन्छ। समाज,
परिवार, सरकार र स्वास्थ्य संस्थाहरूको समन्वित प्रयासले मात्र उनीहरूलाई
सामान्य जीवनमा पुनर्स्थापित गर्न सकिन्छ। विश्व औषधि प्रतिवेदनका अनुसार,
विश्वव्यापी रूपमा लागूऔषधको प्रयोग निरन्तर बढिरहेको छ। विश्वभर ३०
करोडभन्दा बढी मानिसहरूले कुनै न कुनै प्रकारको लागूऔषध प्रयोग गरिरहेको
अनुमान गरिएको छ। यीमध्ये लाखौं मानिसहरू लतका कारण गम्भीर शारीरिक र
मानसिक रोगबाट पीडित छन्, तर उपचार सुविधाहरूमा उनीहरूको पहुँच अत्यन्तै
सीमित छ। पदार्थ प्रयोग विकार भएका आठ मध्ये एक जनाले मात्र उपचार
पाउँछन्। यो अवस्थाले विश्वव्यापी स्वास्थ्य प्रणालीको लागि गम्भीर चुनौतीलाई
हाइलाइट गर्दछ।

विगत केही दशकहरूमा विश्वव्यापी लागूऔषध बजार द्रुत गतिमा परिवर्तन भएको
छ। परम्परागत लागूऔषध - अफिम, हेरोइन, गाँजा, चरेस, र कोकेन - सँगसँगै
सिंथेटिक लागूऔषध, फेन्टानिल, मेथाम्फेटामाइन र विभिन्न रासायनिक
लागूऔषधहरू बढ्दो रूपमा प्रचलित भएका छन्। कृत्रिम लागूऔषध उत्पादनको कम
लागत, ओसारपसारको कम जोखिम, र तिनीहरूसँग सम्बन्धित उच्च नाफाले अवैध
लागूऔषध उद्योगलाई अझ व्यवस्थित र खतरनाक बनाएको छ। आज, लागूऔषध
तस्करी गर्ने गिरोहहरूले नयाँ उपभोक्ताहरू, विशेष गरी युवाहरू र
किशोरकिशोरीहरूलाई लक्षित गर्न आधुनिक प्रविधि, डार्क वेब, क्रिप्टोकरेन्सी र
सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरू प्रयोग गरिरहेका छन्। अनलाइन नेटवर्कहरू र
गोप्य डिजिटल लेनदेनहरूले लागूऔषधको उपलब्धतालाई पहिलेभन्दा सजिलो
बनाएको छ। संगठित अपराध र लागूऔषध बीचको यो सम्बन्धले विश्व शान्ति र
राष्ट्रिय सुरक्षाको लागि गम्भीर खतरा निम्त्याउँछ।

चिकित्सा विज्ञहरूका अनुसार, अफिम, हेरोइन, स्म्याक, कोकेन र सिंथेटिक
लागूऔषधको निरन्तर प्रयोगले मानसिक अपाङ्गता निम्त्याउन सक्छ। लतको
प्रतिकूल प्रभाव व्यक्तिमा मात्र सीमित छैन। यसले परिवारको विघटन, घरेलु हिंसा
बढेको, बेरोजगारी र आर्थिक संकट बढेको, र अपराध र सामाजिक असुरक्षालाई
बढाएको छ। धेरै अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि चोरी, हिंसा, बेचबिखन, यौन
अपराध र संगठित अपराधको ठूलो अनुपात प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा
लागूपदार्थको दुरुपयोगसँग सम्बन्धित छ।

नेपाल पनि यस विश्वव्यापी संकटबाट अपवाद छैन। भौगोलिक अवस्थिति, सीमा
चुनौती, बढ्दो शहरीकरण र युवाहरूमा बदलिँदो जीवनशैलीका कारण देशमा
लागुऔषध दुरुपयोग खतरनाक स्तरमा पुगेको छ। सरकारले धेरै लागुऔषध विरोधी
पहलहरू सुरु गरेको छ। "लागुऔषध मुक्त देश अभियान" देशका सबैभन्दा
जोखिममा रहेका जिल्लाहरूमा व्यापक जनचेतना, शिक्षा र सामुदायिक सहभागिता
मार्फत कार्यान्वयन भइरहेको छ। लागूऔषध नियन्त्रण ब्यूरो (एनसीबी)ले
अन्तर्राष्ट्रिय एजेन्सीहरूसँगको सहकार्यमा बेचबिखन सञ्जालहरूमाथि कारबाही
गरिरहेको छ। स्कूल, कलेज, नगरपालिकाहरू, पालिकाहरु र सामाजिक संस्थाहरूको
सहभागितामा लागुऔषध दुरुपयोग विरुद्ध जागरूकता अभियानहरू पनि सञ्चालन
भइरहेको छ। यद्यपि, यो स्पष्ट छ कि सरकारी प्रयास मात्र पर्याप्त छैन। परिवार,
शैक्षिक संस्था, धार्मिक तथा सामाजिक संस्थाहरू, मिडिया र नागरिक समाजले पनि
यस अभियानमा सक्रिय साझेदार बन्नुपर्छ। बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूमा
जीवन मूल्य, आत्मविश्वास, नैतिक शिक्षा र तनाव व्यवस्थापनको संस्कृति विकास
गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो। युवाहरूलाई लागुऔषधको लतमा लाग्नबाट रोक्न

खेलकुद, योग, ध्यान, सांस्कृतिक गतिविधि र सकारात्मक सामाजिक वातावरणले
महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

महान दार्शनिकहरू र आध्यात्मिक चिन्तकहरूले सधैं संयमलाई स्वस्थ जीवनको
आधार मान्दै आएका छन्। हाम्रो संस्कृतिको मूल सन्देश पनि आत्म-नियन्त्रण,
जागरूकता र नैतिकतामा आधारित छ। यदि समाजमा आध्यात्मिक चेतना, नैतिक
मूल्यमान्यता र मानवीय संवेदनशीलता पुनर्जीवित भयो भने, लत जस्ता धेरै
सामाजिक कुकर्महरूलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। आज, लागूपदार्थ
दुर्व्यसनीहरूप्रति घृणा वा बहिष्कारको मनोवृत्ति त्याग्नु र त्यसको सट्टा उनीहरूलाई
सहानुभूति, उपचार र पुनर्स्थापनाको अवसर प्रदान गर्नु आवश्यक छ। लतको साङ्लो
तोड्न सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू, गैर-सरकारी संस्थाहरू, परिवारहरू र
समुदायहरूले संयुक्त मोर्चा बनाउनुपर्छ। लागूपदार्थ विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसले
हामीलाई सम्झाउँछ कि मानव जीवन बहुमूल्य छ र लतको अन्धकारमा हराउन
सकिँदैन। यदि हामी स्वस्थ, सुरक्षित र समृद्ध भविष्य निर्माण गर्न चाहन्छौं भने,
लत विरुद्धको लडाईलाई जनआन्दोलनमा परिणत गर्नुपर्छ। यो यस दिनको मुख्य
सन्देश हो र मानवताको उज्ज्वल भविष्यको लागि आवश्यक अवस्था हो।