डा. केदार कार्की----------------------------------
आधुनिक समाजमा पनि, "महिनावारी" भन्ने शब्दलाई मानिसहरू खुलेर छलफल गर्न हिचकिचाउँछन्। धेरै घरहरूमा, महिनावारीको समयमा महिलाहरूलाई अझै पनि भान्साकोठाबाट बाहिर राखिन्छ र मन्दिरहरूमा प्रवेश गर्न निषेध गरिन्छ। तर के तपाईंलाई थाहा छ कि भारतमा, एक शताब्दी पुरानो उत्सव मनाइन्छ जहाँ देवीको महिनावारी मात्र मनाइँदैन, तर यस समयमा बग्ने पानीलाई पनि पवित्र मानिन्छ?
असमको गुवाहाटीको नीलाचल पहाडमा अवस्थित माँ कामाख्याको अम्बुबाची मेला केवल एक धार्मिक कार्यक्रम मात्र होइन; यो नारीत्व, प्रकृतिको चक्र र प्रजनन क्षमताको एक भव्य उत्सव हो, जसले  महिनावारीसँग सम्बन्धित हरेक रूढीवादी वर्जितलाई प्रत्यक्ष रूपमा चुनौती दिन्छ।
कामाख्या मन्दिरको सबैभन्दा विशिष्ट विशेषता भनेको यसको गर्भगृहमा देवीको मूर्ति छैन। यहाँ चट्टानमा योनी आकारको दरारको पूजा गरिन्छ, जहाँबाट प्राकृतिक पानी निरन्तर बग्छ। पौराणिक कथा अनुसार, जब भगवान शिवले सतीको मृत शरीरलाई ताण्डव अनुष्ठान गरिरहनुभएको थियो, भगवान विष्णुले आफ्नो सुदर्शन
चक्रले उनको शरीरलाई टुक्रा-टुक्रा पारिदिनुभयो। यो विश्वास गरिन्छ कि सतीको "योनी" (योगी) नीलाचल पहाडमा खसेको थियो, जसले गर्दा यो स्थल ५१ 
शक्तिपीठहरूमध्ये सबैभन्दा प्रमुख र शक्तिशाली बनेको छ।
सनातन धर्ममा ५१ शक्तिपीठहरू अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र सम्मानित तीर्थस्थल हुन्।
कामाख्या देवी मन्दिर आसामको गुवाहाटीको नीलाचल पहाडमा अवस्थित छ। यो मन्दिर ५१ शक्तिपीठहरू मध्ये एक हो। धार्मिक र पौराणिक मान्यता अनुसार, देवी सतीको योनी यहाँ पतन भएको थियो। यस मन्दिरमा देवीको कुनै मूर्ति छैन; बरु, मन्दिर भित्र योनी आकारको ढुङ्गाको पूजा गरिन्छ, जुन नारी शक्तिको प्रतीक र
जीवनको स्रोत मानिन्छ।
पूर्वीय सभ्यता आफ्नो संस्कृति र कलाका साथै आध्यात्मिकता र धार्मिक
विश्वासका लागि परिचित छ। विशेष गरी हिन्दू धर्म आस्थासँग सम्बन्धित असंख्य
चमत्कारहरूको घर हो। त्यहाँ धेरै मन्दिरहरू छन् जुन तिनीहरूको रहस्यका लागि
परिचित छन्। यस्तै एउटा मन्दिर, कामाख्या देवी मन्दिर, उत्तरपूर्वी भारतको
आसाममा अवस्थित छ, र यसलाई एक दिव्य र चमत्कारी स्थान मानिन्छ। प्रत्येक
वर्ष, जुनमा, यहाँ आध्यात्मिकता, विश्वास र रहस्यको एक अद्वितीय संगम देखिन्छ,
जसलाई संसारले "अम्बुबाची मेला"भनिन्छ ।
माता कामाख्याको यो पवित्र तीर्थस्थल असमको गुवाहाटी शहरको नीलाचल पहाडमा
अवस्थित छ। हिन्दू धर्मका सबै ५१ शक्तिपीठहरूमध्ये, माता कामाख्या मन्दिरलाई
सबैभन्दा विशेष र उच्च मानिन्छ। अन्य मन्दिरहरू भन्दा फरक, यस मन्दिरमा
देवीको कुनै मूर्ति छैन भन्ने विश्वास गरिन्छ।
मूर्तिको सट्टा, प्राकृतिक रूपमा बनेको ढुङ्गाको पूजा गरिन्छ, जुन योनी जस्तो
आकारको हुन्छ। देवी सतीको योनीको एक भाग यहाँ खसेको विश्वास गरिन्छ,
जसले गर्दा शक्तिपीठको सिर्जना भयो।
अम्बुबाची मेला यहाँ आयोजना हुने एक महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यो मेला प्राचीन र
गहिरो धार्मिक विश्वाससँग सम्बन्धित छ। मेलाको समयमा माता कामाख्याले
प्रत्येक वर्ष आफ्नो मासिक धर्म चक्रबाट गुज्रने विश्वास गरिन्छ। यस कारणले
गर्दा, देवीलाई पूर्ण विश्राम दिइन्छ, र मन्दिरको मुख्य ढोका तीन दिनको लागि पूर्ण
रूपमा बन्द गरिन्छ।

यी तीन दिनहरूमा, मन्दिर भित्र कुनै पूजा, आरती वा अन्य धार्मिक अनुष्ठानहरू
गरिँदैनन्। चार दिनसम्म शुद्धीकरण अनुष्ठान गरेपछि मात्र मन्दिरको ढोका
भक्तहरूका लागि खोलिन्छ। यस वर्ष, अम्बुबाची मेला जुन २२, २०२६ बाट सुरु
हुँदैछ, जुन जुन २६ सम्म जारी रहनेछ।
यो ध्यान दिनुपर्छ कि अम्बुबाची मेलासँग धेरै मान्यताहरू सम्बन्धित छन्। यो
विश्वास गरिन्छ कि मन्दिरको ढोका बन्द गर्दा, यहाँ सेतो कपडा राखिन्छ, जुन ३
दिन पछि मन्दिर खुल्दा पूर्ण रूपमा रातो हुन्छ। यो 'अङ्गवस्त्र' अर्थात् रातो
कपडाको टुक्रा भक्तहरूलाई प्रसादको रूपमा दिइन्छ। मानिसहरू यसलाई माता
कामाख्याको परम आशीर्वाद मान्छन्।
अम्बुबाची मेला हरेक वर्ष असमको गुवाहाटीको ऐतिहासिक कामाख्या मन्दिरमा
मनसुन ऋतुमा आयोजना गरिन्छ। यो कुनै सामान्य पर्व होइन, बरु देवी
कामाख्याको वार्षिक मासिक धर्म चक्रको उत्सव हो। आज पनि, हाम्रो समाजका
मानिसहरू महिनावारीको बारेमा छलफल गर्न हिचकिचाउँछन्, यो मेलाले संसारलाई
सिकाउँछ कि महिनावारी निषेधित वा लज्जाको विषय होइन; बरु, तिनीहरू सृष्टि,
प्रजनन क्षमता र पृथ्वीलाई टिकाउने शक्तिको सबैभन्दा ठूलो प्रतीक हुन्।
विश्वास अनुसार, देवी कामाख्या यी तीन दिनमा आफ्नो वार्षिक मासिक धर्म
चक्रबाट गुज्रिन्छन्। यसैकारण अम्बुबाचीको समयमा प्रत्येक वर्ष मन्दिरका ढोकाहरू
तीन दिनको लागि बन्द गरिन्छ। यस अवधिलाई सम्मान गर्न, सबै मन्दिर नियम
र अनुष्ठानहरू अस्थायी रूपमा निलम्बित छन्।
कामाख्या मन्दिरमा, देवीलाई 'शक्ति' को रूपमा पूजा गरिन्छ, जुन सम्पूर्ण
ब्रह्माण्डलाई शक्ति दिने स्त्री ऊर्जा हो। हिन्दू परम्परामा, महिलाको मासिक धर्म
चक्र प्रकृति, शक्ति र जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। संसारमा नयाँ जीवन

ल्याउने यो स्त्री शक्तिलाई कहिल्यै सामान्य मानिएको छैन; बरु, यसलाई सधैं परम
पवित्र मानिएको छ।
धेरैजसो मन्दिरहरूमा देवताहरूको मानव मूर्तिहरू हुन्छन्, तर कामाख्या मन्दिरको
अवधारणा अर्को स्तरको छ। यहाँ, मूर्तिको पूजा गरिँदैन, तर 'योनी' को पूजा गरिन्छ,
जसलाई जीवनको उत्पत्तिको स्रोत मानिन्छ। यो हाम्रो संस्कृतिमा जीवनको
जन्मलाई कति शुद्ध र दिव्य मानिन्छ भन्ने प्रमाण हो।
धार्मिक मान्यता अनुसार अम्बुबाची मेला तान्त्रिक अभ्याससँग पनि सम्बन्धित छ।
यस मेलाको समयमा ठूलो संख्यामा तान्त्रिक साधक, साधक र सन्तहरू कामाख्या
धाममा विशेष रूपमा तान्त्रिक अभ्यास र पूजा गर्न आउँछन्। धार्मिक मान्यता
अनुसार यस अवधिमा गरिने अभ्यासहरूले विशेष आध्यात्मिक लाभ प्रदान गर्दछ।
वास्तविकतामा, अम्बुबाची मेला केवल धार्मिक कार्यक्रम मात्र होइन, तर शक्ति,
आस्था र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको उल्लेखनीय संगम हो। प्रत्येक वर्ष, लाखौं
भक्तजनहरू यस मेलामा उपस्थित हुन्छन् र यस दिव्य जमघटको हिस्सा बन्ने
निश्चित छन्।
अम्बुबाची मेलाले पूर्वीय समाजको विरोधाभासलाई उजागर गर्दछ: एकातिर,
महिनावारीलाई "अपवित्र" घोषित गरेर महिलाहरूलाई धेरै अधिकारहरूबाट वञ्चित
गरिन्छ, भने अर्कोतिर, लाखौं पुरुष र महिलाहरू महिनावारी हुने देवीहरूको अगाडि
नतमस्तक हुन्छन्। यो पर्व हामीलाई सम्झाउँछ कि हाम्रो प्राचीन संस्कृतिमा, नारी
शरीर र यसको प्राकृतिक जैविक परिवर्तनहरूलाई कहिल्यै लज्जा वा अपवित्रताको
रूपमा हेरिएको थिएन। महिनावारी जीवनको उत्पत्तिको आधार हो। यो चक्र बिना,
यस संसारमा मानव जीवन अकल्पनीय हुनेछ।

कामाख्यामा रहेको अम्बुबाची मेलाले आधुनिक समाजलाई एउटै प्रश्न सोध्छ:
"सृष्टि असम्भव छ, र जसको लागि हामी देवीको पूजा गर्छौं, त्यो प्राकृतिक चक्रलाई
कसरी अस्पृश्य र साधारण महिलाको लागि लज्जाको विषय मान्न सकिन्छ?"
यो केवल पूर्वको महाकुम्भ मेला मात्र होइन; यो नारीत्वको शक्तिको उत्सव हो,
जसलाई प्रत्येक समाजले बिना हिचकिचाहट अँगाल्नु पर्छ।