डा. केदार कार्की --------------------
कल्पना गर्नुहोस्, त्यो पृथ्वी जसले तपाईं हामीलाई शताब्दीयौंदेखि खाना, पानी र जीवन प्रदान गर्दै आएको छ, तर त्यही पृथ्वीले अब आफ्नो उर्वरता गुमाइरहेको छ। खेतहरू बाँझो हुँदै गइरहेका छन्, पानीका स्रोतहरू सुक्दै गइरहेका छन्, र बालुवा माटो जताततै फैलिरहेको छ। यो मरुभूमिको विस्तारको कथा मात्र होइन, मानव अस्तित्वको बारेमा गम्भीर चेतावनी हो। त्यसैले हरेक वर्षसंयुक्त राष्ट्र संघले प्रत्येक वर्ष जुन १७ मा मरुभूमिकरण र खडेरी विरुद्धको विश्व दिवस मनाउँछ।
यसको उद्देश्य मरुभूमिकरण र खडेरीको उपस्थितिको बारेमा जागरूकता जगाउनु, मरुभूमिकरण रोक्ने तरिकाहरू प्रकाश पार्नु र खडेरीबाट मुक्ति पाउनु हो। प्रत्येक वर्षको विश्वव्यापी उत्सवमा एक अद्वितीय, नवीन जोड छ जुन पहिले विकसित गरिएको छैन।यो दिन संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाको प्रस्ताव एरआरईएस ४९–११५ द्वारा जनवरी ३०, १९९५ मा घोषणा गरिएको थियो, जुन मरुभूमिकरण विरुद्धको संयुक्त राष्ट्र महासभाको महासन्धि मस्यौदा तयार भएको भोलिपल्ट हो। । बढ्दो मरुभूमीकरण र खडेरीविरुद्ध विश्व समूदायमा जनचेतना फैलाउन र ऐक्यबद्धता कायम गर्नका लागि सन् १९९५ देखि जुन १७ मा यो दिवश मनाउने गरिएको छ।
लगातारको सुख्खा तथा खडेरी मानवका लागि आज जटिल समस्या बन्दै गएको छ। यो समस्या मानव अस्तित्व, खाद्य सुरक्षा र वातावरणीय सन्तुलनसँग प्रत्यक्ष जोडिन पुगेको छ । यो विश्वव्यापी चिन्ताको विषय बनेको छ ।
दिगो विकासको लागि २०३० को एजेन्डाले घोषणा गर्दछ कि ७त्रगयतसहामी दिगो उपभोग र उत्पादन, यसको प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो व्यवस्थापन, र जलवायु परिवर्तनमा तत्काल कारबाही मार्फत ग्रहलाई क्षयबाट जोगाउन प्रतिबद्ध छौं, ताकि यसले वर्तमान र भावी पुस्ताको आवश्यकतालाई समर्थन गर्न सकोस्।७त्रगयतस विशेष गरी, दिगो विकास लक्ष्य १५ भूमिमा जीवनले संयुक्त राष्ट्र संघ र दिगो विकास लक्ष्यमा हस्ताक्षरकर्ता देशहरूको भूमि क्षय रोक्न र उल्टाउन प्रतिबद्धतालाई बताउँछ।
संयुक्त राष्ट्र संघको मरुभूमिकरण विरुद्धको महासन्धि (यूएनसीसीडी) १९९४ मा स्थापित भएको थियो। यो एक मात्र कानुनी रूपमा बाध्यकारी अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता हो जसले वातावरण र विकासलाई दिगो भूमि व्यवस्थापनसँग जोड्दछ।
मरुभूमिकरण विरुद्धको संयुक्त राष्ट्र महासन्धिले विश्वव्यापी कार्यलाई परिचालन गर्ने र मरुभूमिकरण विरुद्धको लडाईं र खडेरीको प्रभावलाई कम गर्न राष्ट्रिय कार्य योजनाहरू विकास गर्न देशहरूलाई समर्थन गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
मरुभूमिकरणः
मरुभूमिकरणलाई प्रायः मरुभूमिको विस्तार भनेर गलत बुझिन्छ, तर वास्तविकता धेरै फराकिलो छ। मरुभूमिकरणले सुक्खा, अर्ध(सुक्खा र सुख्खा उप(आर्द्र क्षेत्रहरूमा उत्पादक क्षमताको क्षति वा जमिनको कमीलाई जनाउँछ। यो अवस्था मुख्यतया मानव गतिविधि र जलवायु परिवर्तनको कारणले हुन्छ। विश्वको एक तिहाइ भन्दा बढी भू(भाग ओगटेको सुख्खा भूमि पारिस्थितिक प्रणाली अत्यधिक दोहन र अनुपयुक्त भूमि प्रयोगको लागि अत्यन्तै जोखिममा छ। यसले गरिब समुदायहरूलाई सबैभन्दा बढी असर गर्छ जसको जीविकोपार्जन प्रत्यक्ष रूपमा भूमि र प्राकृतिक स्रोतहरूमा निर्भर गर्दछ।
विज्ञहरू विश्वास गर्छन् कि जमिनको क्षयीकरण केवल औद्योगिक गतिविधि वा ठूला स्तरका विकास परियोजनाहरूको परिणाम मात्र होइन। हरेक दिन, हाम्रा निर्णयहरू (हामी के किन्छौं, के खान्छौं, के लगाउँछौं, र हामी कसरी यात्रा गर्छौं) ले भूमि स्रोतहरूमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

जमिनको क्षयीकरण सुख्खा, अर्ध(सुक्खा र सुख्खा उप(आर्द्र क्षेत्रहरूमा हुन्छ। यो मुख्यतया मानव गतिविधि र जलवायु परिवर्तनको कारणले हुन्छ। यसले अवस्थित मरुभूमिहरूको विस्तारलाई जनाउँदैन। यो किनभने सुख्खा भूमि पारिस्थितिक प्रणाली, जसले विश्वको एक तिहाइ भन्दा बढी भूभाग ओगटेको छ, अत्यधिक दोहन र अनुचित भूमि प्रयोगको लागि अत्यन्तै जोखिममा छ। यसबाहेक, गरिबी, राजनीतिक अस्थिरता, वन फँडानी, अत्यधिक चरन, र कमजोर सिँचाइ अभ्यासहरूले जमिनको उत्पादकत्व घटाउन सक्छ।
खडेरीः
खडेरीलाई वर्षारवर्षामा लामो समयसम्म कमीको रूपमा परिभाषित गरिएको छ, जुन सामान्यतया एक मौसम वा सोभन्दा बढी समयसम्म रहन्छ, जसले गर्दा पानीको अभाव हुन्छ, वनस्पति, जनावरहरू ररवा मानिसहरूलाई प्रतिकूल असर गर्छ। वन डढेलोले पनि खडेरी निम्त्याउन सक्छ, जसले माटोलाई खेतीको लागि अनुपयुक्त बनाउँछ र माटोमा पानीको मात्रा घटाउँछ। जलवायु परिवर्तनको अतिरिक्त, जमिनको क्षयीकरणले खडेरी पनि बढाउँछ।
मरुभूमिकरण र खडेरीको अवस्थाः
सन् २००० देखि खडेरीको घटना र अवधि अघिल्ला दुई दशकको तुलनामा २९५ ले बढेको छ (विश्व मौसम विज्ञान संगठन) २०२१० खडेरीले वार्षिक ५ करोड ५० लाख मानिसहरूलाई असर गर्छ, र यो जनसंख्याको तीन चौथाई २०५० सम्ममा खडेरीबाट प्रभावित हुने अनुमान गरिएको छ।
२।३ अर्ब मानिसहरू पहिले नै पानीको तनावको सामना गरिरहेका छन्। हामीमध्ये धेरै भन्दा धेरैले २०४० सम्ममा चार मध्ये एक बच्चा सहित चरम पानीको अभाव भएको क्षेत्रमा बस्नेछौं (संयुक्त राष्ट्र अन्तर्राष्ट्रिय बाल आपतकालीन कोष। यसरी, कुनै पनि देश खडेरीबाट मुक्त छैन (यूएन वाटर २०२१०) भूमिको क्षयीकरण प्रत्यक्ष रूपमा खाद्य र पानी सुरक्षासँग जोडिएको छ। विश्वको जनसंख्याको ठूलो हिस्सा सुक्खा र अर्ध-सुक्खा क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्छ। जमिनको उत्पादकत्व घट्दा कृषि प्रभावित हुन्छ, खाद्य उपलब्धता घट्छ र पानीको अभाव बढ्छ। यसले गरिबी, बसाइँसराइ र सामाजिक अस्थिरता जस्ता समस्याहरू निम्त्याउँछ। स्वस्थ भूमिले प्राकृतिक रूपमा कार्बन अवशोषित गर्छ र जलवायु सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ। यसको विपरीत, क्षय भएको भूमिले कार्बन उत्सर्जनलाई बढावा दिएर जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई बढाउँछ। त्यसैले, जलवायु परिवर्तनसँग लड्न भूमि संरक्षणलाई एक महत्त्वपूर्ण उपकरण मानिन्छ।
जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वका धेरै देशहरू खडेरीको चपेटामा परिरहेका बेला नेपाल पनि यसको असरबाट अछुतो रहन सकेको छैन । हिमाल, पहाड र तराईको विविध भौगोलिक बनोट भएको अवस्थाम पनि नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा वातावरणीय असन्तुलनले सुख्खा तथा खडेरीको समस्या दिनप्रतिदिन गम्भीर बन्दै गएको छ ।
नेपालको अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार कृषि हो । नेपालको कृषि आकाशे पानीमा निर्भर छ । तर मौषममा आएको परिवर्तन, वढ्दो खडेरी एवं असमान रूपमा हुने गरेको वर्षाले हाम्रो खेती प्रणाली नै धाराशाही बन्दैछ । समयमा पानी नपर्दा हाम्रा बालीहरुको उत्पादन घट्ने मात्र होइन, खाद्य सुरक्षामा समेत चुनौती थपिएको छ । विशेष गरी तराई तथा मधेसका जिल्लाहरूमा खडेरीका कारण खेत बाँझै रहने अवस्था बढ्दै गएको छ ।

खडेरीको असर कृषि उत्पादनमा मात्र सीमित छैन । पानीका मुहान सुक्दै जाँदा खानेपानीको संकट पनि गहिरिँदै गएको छ । दैनिक उपभोगका लागि चाहिने पानीका श्रोतहरु सुक्दै गएका छन् भने नदीको पानीको वहाव कम हुदा जलस्रोतमा निर्भर जलविद्युत् आयोजनाहरूको उत्पादनमा कमीसँगै ऊर्जा संकटको जोखिम पनि बढेको छ ।यो जलवायु परिवर्तनका प्रभावका परिणाम हुन । नेपालमा ती प्रभावहरु स्पष्ट रूपमा देखिएका छन् । तापक्रम वृद्धि, हिमनदी पग्लिने क्रम, वर्षा चक्रमा परिवर्तन तथा लामो समयसम्म पानी नपर्ने अवस्थाले खडेरीको अवस्था बढ्दो छ ।
यस वर्षको मनसुन अझै आउन सकेको छैन । पानी कम परिरहेको छ, गर्मी अत्यधिक बढेको छ ।
बढ्दो खडेरीको समस्याको न्यूनीकरण गर्ने एक मात्र उपाय भनेको हाम्रा कार्यशैलीमा परिवर्तन गर्नु र प्राकृतिक श्रोत र साधनहरुको संरक्षण गर्नु नै हो ।
पानीका स्रोतहरुको संरक्षण, वृक्षारोपण तथा जलवायु अनुकूल कृषि प्रणालीको विकासमा प्राथमिकता दिनु आजको आवश्यक्ता हो । जलवायु परिवर्तनका
चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न राज्यले स्पष्ट रणनीति अवलम्बन गर्न जरुरी छ । साथै नागरिक स्तरबाट संरक्षण र वातावरणमैत्री क्रियाकलाप गर्नु पर्दछ ।
मरुभूमिकरण र खडेरी आज विश्वव्यापी चिन्ताको विषय बनेको छ। यसको प्रभाव कुनै एक देश वा महादेशमा सीमित छैन। यसले विश्वका लगभग सबै क्षेत्रहरूलाई असर गरिरहेको छ। अफ्रिका जस्ता क्षेत्रहरूमा यसको प्रभाव बढी गम्भीर छ। यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न संयुक्त अन्तर्राष्ट्रिय प्रयास र ठोस रणनीतिहरू आवश्यक छ।
यो दिवस मनाउनुको मुख्य उद्देश्य भनेको स्वस्थ भूमि आर्थिक तथा सामाजिक विकासको जग हो भन्ने कुरा मानिसहरूलाई बुझाउनु हो। यसका साथै, यो भूमिको अत्यधिक दोहन र अनुचित प्रयोग रोक्न मानिसहरूलाई प्रेरित गर्नु हो। यसको उद्देश्य बाँझो र क्षयग्रस्त भूमिलाई पुनर्स्थापित गर्न लगानी र प्रयासहरू बढाउनु र प्राकृतिक स्रोत संरक्षणलाई जनआन्दोलनमा रूपान्तरण गर्नु हो। मरुभूमिकरणको चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न सरकारले विभिन्न स्तरमा प्रयासहरू पनि गरिरहेको छ।
वातावरण, वन तथा जलवायु परिवर्तन मन्त्रालयले भूमि संरक्षण र दिगो विकाससँग सम्बन्धित धेरै नीतिहरू लागू गरेको छ। विश्व मरुभूमिकरण तथा खडेरी न्यूनीकरण दिवस ग्रहको भविष्य सुरक्षित गर्ने प्रतिज्ञा हो। यो दिनले हामीलाई सम्झाउँछ कि यदि भूमिको संरक्षणको लागि आज ठोस कदम चालिएन भने, भावी पुस्ताको लागि खाना, पानी र स्वस्थ वातावरण सुनिश्चित गर्नु एउटा प्रमुख चुनौती बन्नेछ। पृथ्वीको हरियाली, उर्वरता र जीवनदायी शक्ति कायम राख्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो।
विश्व खडेरी विरुद्ध दिवसले हामीलाई प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र जलवायु परिवर्तनको प्रभाव न्यूनीकरणमा आजैबाट सक्रिय नभए भविष्यमा खडेरी अझ भयावह संकटका रूपमा देखा पर्नेछ भन्ने सूचना गरिदिएको मात्र हो । नेपालजस्तो कृषि प्रधान देशका लागि यो केवल वातावरणीय मुद्दा होइन, आर्थिक समृद्धि, खाद्य सुरक्षा र नागरिक जीवनसँग जोडिएको चुनौती पनि हो । विकसित देशहरुले आफु सुरक्षित हुनका लागि धेरै उपायहरु अबलम्बन गरेका छन्, उनीहरुले गरेका कतिपय कार्यले हामी जस्ता साना कम विकसित मुलुकहरुले थप समस्या झेल्नु परेको छ । त्यसैले खडेरी विरुद्ध हामी आफैले सचेततापूर्वक गतिविधि गरौं ।