अच्युतकृष्ण शरण, गोरखा------------
नेपाल केवल भौगोलिक सीमाभित्र सीमित राष्ट्र होइनस यो हजारौँ वर्षदेखि तप, त्याग, साधना र दिव्य चेतनाले सिंचित एक अद्वितीय सभ्यता हो । यही कारणले नेपाललाई देवभूमि, वेदभूमि र ऋषिभूमिका रूपमा सम्मान गरिन्छ। यहाँको मौलिक आत्मा आध्यात्मिकता, संस्कृति, नैतिकता र वैदिक सनातन धर्मको जीवनदर्शनमा निहित छ। ऋषि मुनिहरूको तपोभूमि र मानव सभ्यतालाई नैतिक मार्गदर्शन गर्ने चेतनाको स्रोतका रूपमा नेपाल विश्वमै विशिष्ट पहिचान बोकेको राष्ट्र हो। तर विडम्बना, आधुनिक शिक्षा प्रणालीले यस मौलिक आत्मालाई ओझेलमा पार्दै केवल भौतिक उन्नति र प्रमाणपत्रमुखी प्रतिस्पर्धामा आफूलाई सीमित बनाउँदै गएको छ।
आजको शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई जानकार बनाइरहेको छ, तर जीवनबोधयुक्त बनाइरहेको छैन। ज्ञानको विस्तार भएको छ, तर विवेकको गहिराइ घट्दै गएको छ। सीपको विकास भइरहेको छ, तर नैतिकता कमजोर हुँदै गएको छ। सूचना प्रचुर मात्रामा उपलब्ध छ, तर आत्मचेतना हराउँदै गएको छ। परिणामस्वरूप समाजमा भ्रष्टाचार, मानसिक तनाव, हिंसा, अपराध, निराशा र सांस्कृतिक विचलन जस्ता समस्याहरू तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्। यी समस्याहरू आकस्मिक होइनन्स तिनको जरो असन्तुलित शिक्षा प्रणालीमा गहिरोसँग गाँसिएको छ।
शिक्षा केवल रोजगारी प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइनस यो सभ्य, अनुशासित र जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्ने आधार हो। यदि शिक्षा नै अपूर्ण रह्यो भने राष्ट्रको भविष्य पनि असुरक्षित हुन्छ। त्यसैले नेपालको शिक्षा नीतिमा समग्र, माटो सुहाउँदो र दूरदर्शी सुधार गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ। यस्ता सुधारहरू बिना शान्त, समृद्ध, आत्मनिर्भर र नैतिक राष्ट्र निर्माणको परिकल्पना सम्भव छैन।
यही अबस्थामा आजको समाजले पुनः आध्यात्मिक विज्ञानको समावेश शिक्षा अबधारणाको अपरिहार्यता महसुस गरिरहेको छ । आध्यात्मिक विज्ञान कुनै अन्धविश्वास होइनस यो चेतना, आत्मअनुशासन र जीवनको गहिरो सत्यलाई बुझाउने वैज्ञानिक र अनुभवजन्य ज्ञान प्रणाली हो। योग, ध्यान, प्राणायाम र वेदान्तले व्यक्तिको शरीर, मन र आत्मालाई सन्तुलित बनाउँदै आन्तरिक शान्ति, सकारात्मक सोच र नैतिक चेतनाको विकास गर्छन्।
उपनिषद्को अमर वाक्य “सा विद्या या विमुक्तये” ले शिक्षा मुक्ति र आत्मबोधका लागि हो भन्ने सन्देश दिन्छ। भगवद्गीताको “योगः कर्मसु कौशलम्” सिद्धान्तले कर्ममा उत्कृष्टता र नैतिकताको मार्ग देखाउँछ, भने “वसुधैव कुटुम्बकम्” को दर्शनले सम्पूर्ण मानवजातिलाई एक परिवारका रूपमा हेर्ने उदात्त दृष्टिकोण प्रदान गर्दछ। यी सिद्धान्तहरू केवल धार्मिक आस्था मात्र होइनन्, मानव सभ्यतालाई दिशानिर्देशन गर्ने सार्वकालिक सत्य हुन्।
आज विश्वका विकसित राष्ट्रहरूले पनि योग, ध्यान र माइन्डफुलनेसलाई मानसिक स्वास्थ्य, नेतृत्व विकास र जीवन व्यवस्थापनका प्रभावकारी साधनका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसको स्थापना र विश्वविद्यालयहरूमा चेतना अध्ययनको विस्तारले वैदिक ज्ञानको विश्वव्यापी प्रभावलाई प्रमाणित गरेको छ। यसले स्पष्ट पार्छ आध्यात्मिक शिक्षा आधुनिक विज्ञानको विरोधी नभई पूरक शक्ति हो।
नेपालको इतिहासले आध्यात्मिक चेतना र राष्ट्रिय एकताको गहिरो सम्बन्धलाई प्रमाणित गर्दछ। मठ मन्दिर, गुम्बा र तीर्थस्थलहरूले नेपाली समाजलाई सदियौँदेखि नैतिक मार्गदर्शन र सांस्कृतिक ऊर्जा प्रदान गर्दै आएका छन्। नेपालको एकीकरणदेखि राष्ट्रिय चेतनाको विकाससम्म आध्यात्मिक विश्वासले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यस्तो गौरवशाली परम्परालाई शिक्षा प्रणालीबाट अलग राख्नु भनेको आफ्नै खुट्टामा बन्चरो प्रहार गर्नु सरह हो।
अब समयको माग परम्परा र आधुनिकताको सन्तुलित समन्वय हो। विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै मानव मूल्यहरूको संरक्षण पनि उत्तिकै आवश्यक छ। त्यसैले नेपालको शिक्षा प्रणालीले आधुनिक विज्ञान, सूचना प्रविधि, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई आत्मसात् गर्दै आध्यात्मिक विज्ञान, नैतिक शिक्षा र जीवनदर्शनलाई पनि समेट्नुपर्छ। यसले मात्र सन्तुलित, सक्षम र संस्कारित नागरिक निर्माण गर्न सक्छ।
माटो सुहाउँदो, समग्र र दूरदर्शी शिक्षा नीतिले नै नैतिक, सक्षम र आत्मनिर्भर नागरिक निर्माण गर्न सक्छ। यस सन्दर्भमा निम्न आधारहरू शिक्षा सुधारका मूल स्तम्भका रूपमा स्थापित हुन आवश्यक छन्।
१। पाठ्यक्रममा आध्यात्मिक विज्ञानको समावेश
विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म नैतिक शिक्षा, योग, ध्यान, वेदान्त, जीवनदर्शन र मानवीय मूल्यलाई पाठ्यक्रममा समावेश गरिनुपर्छ। यसले विद्यार्थीलाई केवल ज्ञानवान् मात्र होइन, विवेकी, सहिष्णु र उत्तरदायी नागरिक बनाउँछ। आध्यात्मिक विज्ञानले मानसिक सन्तुलन, सकारात्मक सोच, आत्मअनुशासन र जीवनबोधको विकास गर्दै व्यक्तित्वलाई समग्र रूपमा परिपक्व बनाउँछ। यसले शिक्षा प्रणालीलाई मानव केन्द्रित र मूल्यपरक बनाउँछ।
२। योग, ध्यान र प्राणायामको अनिवार्य अभ्यास
हरेक विद्यालयमा योग, ध्यान र प्राणायामलाई दैनिक अभ्यासका रूपमा अनिवार्य गरिनुपर्छ। यसले विद्यार्थीको शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक एकाग्रता र भावनात्मक सन्तुलनलाई सुदृढ बनाउँछ। आधुनिक जीवनशैलीबाट उत्पन्न तनाव, चिन्ता र अवसाद न्यूनीकरण गर्न यी अभ्यासहरू अत्यन्त प्रभावकारी साबित भएका छन्। यस्तो अभ्यासले स्वस्थ, अनुशासित र आत्मविश्वासी पुस्ता निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
३। “एक जिल्ला एक गुरुकुल” अवधारणाको विकास
परम्परागत गुरुकुल प्रणालीलाई आधुनिक विज्ञान र प्रविधिसँग समन्वय गरी “एक जिल्ला एक गुरुकुल” अवधारणा कार्यान्वयन गरिनुपर्छ। यसले नैतिक, आध्यात्मिक र बौद्धिक रूपमा सक्षम नेतृत्व उत्पादन गर्न सहयोग पुर्याउँछ। गुरुकुलहरू अनुसन्धान, संस्कार र राष्ट्रिय चेतनाका केन्द्रका रूपमा विकसित हुन सक्छन्। यसले नेपालको मौलिक शिक्षा प्रणालीलाई विश्वसामु उदाहरणीय बनाउनेछ।
४। शिक्षकहरूको समग्र सशक्तीकरण
शिक्षक राष्ट्रका भविष्य निर्माता हुन्। तसर्थ, उनीहरूलाई विषयगत दक्षतासँगै नैतिक, मनोवैज्ञानिक, प्रविधिमैत्री र आध्यात्मिक रूपमा सशक्त बनाइनुपर्छ। नियमित तालिम, अनुसन्धान अवसर, सम्मानजनक पारिश्रमिक र सामाजिक प्रतिष्ठाले शिक्षकको मनोबल उच्च बनाउँछ। प्रेरणादायी शिक्षकहरूले मात्र प्रेरणादायी विद्यार्थी उत्पादन गर्न सक्छन्।
५। वैदिक ज्ञान विज्ञान अनुसन्धान केन्द्रको स्थापना
प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञानबीचको अन्तरसम्बन्ध खोज्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका अनुसन्धान केन्द्रहरू स्थापना गरिनुपर्छ। आयुर्वेद, योग, ज्योतिष, वास्तु, दर्शन र आध्यात्मिक विज्ञानजस्ता विषयहरूको वैज्ञानिक अध्ययनले नेपालको बौद्धिक प्रतिष्ठा विश्वमा स्थापित गर्न सक्छ। यसले ज्ञान आधारित अर्थतन्त्र निर्माणमा योगदान पुर्याउनेछ।
६। संस्कृत र दर्शन अध्ययनको प्रवर्द्धन
संस्कृत भाषा वेद, उपनिषद् र प्राचीन ज्ञानको मूल आधार हो। यस भाषाको संरक्षण र प्रवर्द्धनले नेपालको सांस्कृतिक र बौद्धिक सम्पदा सुरक्षित राख्छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म संस्कृत र दर्शनशास्त्रको अध्ययनलाई अनिवार्य गर्दै प्रोत्साहन गरिनुपर्छ। यसले तार्किक सोच, नैतिक चेतना र गहन बौद्धिक विकासमा सहयोग पुर्याउँछ।
७। चरित्र निर्माणमा आधारित शिक्षा प्रणाली
शिक्षा प्रणालीलाई प्रमाणपत्रमुखी होइन, चरित्र निर्माणमुखी बनाइनुपर्छ। सत्य, अनुशासन, करुणा, सेवा, इमानदारी र राष्ट्रप्रेमजस्ता मूल्यहरूलाई शिक्षाको मूल आधार बनाउनु आवश्यक छ। यसले जिम्मेवार, नैतिक र सामाजिक उत्तरदायित्व बोकेका नागरिक उत्पादन गर्न मद्दत गर्दछ।
८। प्रविधिमैत्री र नवप्रवर्तनमुखी शिक्षा
डिजिटल युगअनुकूल शिक्षा प्रणाली विकास गर्दै कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, डाटा विज्ञान, साइबर सुरक्षा र सूचना प्रविधिलाई पाठ्यक्रममा समावेश गरिनुपर्छ। परम्परागत ज्ञान र आधुनिक प्रविधिको समन्वयले नेपाललाई ज्ञान आधारित अर्थतन्त्रतर्फ अग्रसर गराउनेछ।
९। सीपमूलक, उद्यमशील र आत्मनिर्भर शिक्षा
शिक्षालाई सीप, उत्पादन र उद्यमसँग जोडिनुपर्छ। कृषि, पर्यटन, ऊर्जा, हस्तकला र स्थानीय उद्योगसँग सम्बन्धित व्यावहारिक शिक्षाले युवालाई स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न प्रेरित गर्नेछ। यसले बेरोजगारी र वैदेशिक पलायन न्यूनीकरण गर्नेछ।
१०। मातृभाषा र स्थानीय ज्ञानमा आधारित शिक्षा
प्राथमिक तहमा मातृभाषामा शिक्षा प्रदान गर्दै स्थानीय संस्कृति, परम्परा र ज्ञान प्रणालीलाई पाठ्यक्रममा समावेश गरिनुपर्छ। यसले विद्यार्थीमा आत्मगौरव र राष्ट्रिय पहिचानको भावना सुदृढ बनाउँछ।
नेपालमा सुशासन, समृद्धि र न्यायपूर्ण समाज स्थापना गर्नका लागि माथि उल्लेखित बुँदाहरु नितीगत रुपमा नै कार्वन्वयन गर्नु अत्यावश्यक छ, जसले राष्ट्रमा “रामराज्य” आदर्श स्थापित गर्नेछ । रामराज्य कुनै धार्मिक अवधारणा मात्र नभई न्याय, समानता, सुशासन, नैतिकता र उत्तरदायित्वमा आधारित आदर्श शासन प्रणाली हो। यस्तो राज्य स्थापना केवल राजनीतिक परिवर्तनबाट सम्भव हुँदैनस यसको मूल आधार शिक्षा नै हो।
वर्तमान शिक्षा नीतिले राजनीति सिकाउँछ, तर धर्मनीति सिकाउँदैनस अधिकार सिकाउँछ, तर कर्तव्य सिकाउँदैनस प्रतिस्पर्धा सिकाउँछ, तर सहअस्तित्व सिकाउँदैन। त्यसैले शिक्षा सुधार बिना रामराज्यको परिकल्पना सम्भव छैन।
नेपालको विकास बाह्य अनुकरणबाट होइन, आफ्नै माटो, संस्कृति र चेतनासँग मेल खाने नीतिबाट सम्भव हुन्छ। भौतिक प्रगति र आध्यात्मिक उन्नतिको सन्तुलनमा आधारित शिक्षा प्रणाली नै दिगो विकासको आधार हो। ज्ञानसँगै विवेक, सीपसँगै संस्कार र प्रगतिसँगै नैतिकताको समन्वयले मात्र राष्ट्रलाई सशक्त, सभ्य र समुन्नत बनाउन सक्छ।
यदि शिक्षामा दूरदर्शी सुधार गरिएन भने आगामी दशकहरूमा चुनौतीहरू झनै बढ्नेछन्। तर समग्र र माटोसुहाउँदो शिक्षा नीतिको कार्यान्वयन भएमा नेपालको शिक्षा प्रणाली विश्वकै उत्कृष्ट र अनुकरणीय मोडेल बन्न सक्छ। यसबाट नैतिक, सक्षम, सृजनशील र आत्मनिर्भर नागरिक उत्पादन हुनेछन्। समाजमा सुशासन, शान्ति र समृद्धि स्थापित हुनेछ, र नेपाल आध्यात्मिक तथा बौद्धिक नेतृत्व प्रदान गर्ने राष्ट्रका रूपमा पुनः स्थापित हुनेछ।
अन्तमा: संस्कृतको एक प्रसिद्ध उक्ति छ “शिक्षा विकारे सकल विकार, शिक्षा सुधारे सकल सुधार।” अर्थात्, शिक्षा बिग्रियो भने सबै बिग्रन्छ, शिक्षा सुध्रियो भने सबै सुध्रिन्छ ।
यही शाश्वत सत्यलाई आधार बनाएर हेर्दा, नेपालमा दशकौँदेखि देशविरोधी देशीविदेशी शक्तिहरूद्वारा शिक्षा क्षेत्रमा सूक्ष्म र योजनाबद्ध हस्तक्षेप भएको देखिन्छ। परिणामस्वरूप, केवल भौतिकवादमा आधारित शिक्षा प्रणाली लागू गरियो, जसले राष्ट्रको मौलिक पहिचान, संस्कृति र आध्यात्मिक मूल्यहरूलाई क्रमशः ओझेलमा पार्दै गयो। शिक्षा नीतिबाट नेपालको ऐतिहासिक गौरव, सभ्यता र जीवनदर्शनलाई हटाएर केवल कोरा सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित बनाइयो।
यस प्रकारको दिशाहीन शिक्षाको प्रतिफल आज राष्ट्रले भोगिरहेको सामाजिक, सांस्कृतिक र नैतिक विचलनमा स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ। वर्तमान नेपालको चुनौतीपूर्ण अवस्था केवल राजनीतिक वा आर्थिक कारणले मात्र होइन, मूल्यविहीन शिक्षा प्रणालीको दीर्घकालीन प्रभावको परिणाम पनि हो।
अतः राष्ट्रको समुन्नत भविष्य निर्माण गर्न शिक्षा प्रणालीलाई पुनः मूल्यपरक, वैज्ञानिक, आध्यात्मिक तथा राष्ट्रिय पहिचानसँग समन्वित बनाउनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।
त्यसैले, नेपाल सरकार, शिक्षाविद्, नीति निर्माता र सम्पूर्ण सरोकारवालाहरूले समयको मागलाई आत्मसात् गर्दै शिक्षा नीतिमा माटो सुहाउँदो दूरदर्शी सुधार गर्न तत्कालै तत्परता देखाउनु अपरिहार्य छ ।
