छोङछिङ - Chongqing - केवल एउटा चिनियाँ सहर होइन, यो आधुनिक विश्वले कसरी भूगोल, इतिहास, राजनीति, प्रविधि, संस्कृति र मानव आकांक्षालाई एउटै संरचनामा बाँध्न सक्छ भन्ने जीवित प्रयोगशाला हो। चीनको दक्षिण–पश्चिमी भागमा अवस्थित यो सहर प्रशासनिक रूपमा “सीधै शासित नगरपालिका” हो, अर्थात प्रान्त सरहको हैसियत राख्छ। ८२ हजार वर्ग किलोमिटरभन्दा बढी क्षेत्रफल र तीन करोडभन्दा बढी जनसंख्या भएको छोङछिङ विश्वका सबैभन्दा विशाल महानगरीय एकाइहरू मध्ये एक हो। याङ्त्से र जियालिङ नदीको संगममा अवस्थित यस सहरले हजारौँ वर्षको सभ्यता, युद्धकालीन पीडा, समाजवादी पुनर्निर्माण र आजको उच्च–प्रविधियुक्त महानगरसम्मको यात्रा एकैसाथ बोकेको छ।

छोङछिङको भौगोलिक स्वरूप नै यसको पहिचान हो। यो समथर मैदानमा फैलिएको सहर होइन, बरु पहाड, खोँच, नदी र चट्टानमाथि उभिएको बहु–तहयुक्त शहर हो। यही कारण यसलाई चीनभित्र “पहाडको राजधानी” भनेर चिनिन्छ। सहरको ठूलो हिस्सा उचाइ–निचाइमा फैलिएको छ, जहाँ सडकहरू पुलमाथि पुल, सुरुङमाथि सुरुङ र भवनमाथि रेलवे पार गर्छन्। एकै ठाउँमा उभिएर हेर्दा तल नदी बगिरहेको हुन्छ, बीचमा सडक र त्यसकै माथि रेल गुडिरहेको देखिन्छ। यो दृश्य केवल सौन्दर्यको विषय होइन, यो मानव इन्जिनियरिङ् क्षमताको प्रदर्शन हो।

इतिहासमा फर्किंदा, छोङछिङको पहिचान चीनको केन्द्रीय इतिहाससँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ। तीन हजार वर्षभन्दा पुरानो इतिहास बोकेको यो क्षेत्र प्राचीनकालमा “यु” भनेर चिनिन्थ्यो। विभिन्न राजवंशहरूको उतार–चढावसँगै यसको नाम र प्रशासनिक हैसियत बदलिँदै गयो। तर आधुनिक इतिहासमा यसको सबैभन्दा निर्णायक भूमिका दोस्रो चीन–जापान युद्धका क्रममा देखिन्छ। सन १९३७ देखि १९४५ सम्म, जापानी आक्रमणपछि जब नानजिङ असुरक्षित बन्यो, तब छोङछिङ चीनको अस्थायी राजधानी बन्यो। त्यो समयमा यो सहर निरन्तर बमबारीको चपेटामा पर्यो, हजारौँ नागरिक मारिए, संरचना ध्वस्त भए, तर सहर ढलेन। बरु, यही प्रतिरोधले छोङछिङलाई चिनियाँ राष्ट्रवाद, आत्मबल र एकताको प्रतीक बनायो।

सन १९९७ मा सिचुआन प्रान्तबाट अलग गरी छोङछिङलाई सीधै शासित नगरपालिका घोषणा गरिनु यसको आधुनिक विकासको निर्णायक मोड हो। यही निर्णयसँगै केन्द्रीय सरकारले यसलाई पश्चिमी चीनको विकासको इन्जिन बनाउने रणनीति लियो। चीनको “वेस्टर्न डेभलपमेन्ट स्ट्राटेजी” को केन्द्रमा छोङछिङलाई राखियो, जसले पूर्वी तटीय क्षेत्र र पश्चिमी भित्री भूभागबीचको विकास अन्तर घटाउने लक्ष्य राख्यो।

आज छोङछिङ किन घुम्नुपर्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल पर्यटनमा सीमित छैन। यो सहर बुझ्न जानु भनेको २१औँ शताब्दीको शहरीकरण कसरी सम्भव छ भन्ने कुरा बुझ्नु हो। यहाँ प्राकृतिक सौन्दर्य र मानव हस्तक्षेपबीचको सम्बन्ध स्पष्ट देखिन्छ। थ्री गोर्जेज अर्थात याङ्त्से नदीका तीन विशाल घाटीहरूको प्रवेशद्वार यही सहर हो। नदीको दुबै किनारामा ठाडा चट्टान, कुहिरोले ढाकिएका पहाड र शान्त बहावले विश्वकै चर्चित प्राकृतिक दृश्य सिर्जना गर्छ। वुलोङ करस्ट क्षेत्र, डाझु रक कर्भिङ्स जस्ता युनेस्को विश्व सम्पदा स्थलहरूले मानव सभ्यता र प्रकृतिको सहअस्तित्वलाई देखाउँछन्।

छोङछिङ सांस्कृतिक रूपमा पनि अत्यन्तै जीवन्त छ। यहाँको हटपट संस्कृति केवल खानाको विषय होइन, सामाजिक जीवनको हिस्सा हो। मसलादार, पिरो र सामूहिक रूपमा खाने यो परिकारले छोङछिङको सामूहिक मानसिकता झल्काउँछ। सहरका पुराना बस्तिहरू, नदी किनारका बजार, ऐतिहासिक गल्लीहरूमा अझै पनि पुरानो छोङछिङ जीवित छ। एकातिर सयौँ वर्ष पुराना मन्दिर र मूर्तिहरू छन्, अर्कोतिर अत्याधुनिक गगनचुम्बी भवन र डिजिटल सहरको संरचना।

इन्जिनियरिङ् र शहरी योजनाका दृष्टिले छोङछिङ विश्वकै अनौठा सहरमध्ये एक हो। भवनभित्र छिर्ने रेल, पहाड काटेर बनाइएका मोनोरिल, नदीमाथि झुन्डिएको रोपवे, विशाल पुलहरू, यी सबै केवल आकर्षण होइनन्, भूगोलसँग जुधेर विकास गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश हुन्। यही कारण यहाँ आउने राजनीतिज्ञ, योजनाविद, इन्जिनियर र प्रशासकहरूका लागि छोङछिङ एउटा खुला पाठशाला हो।

राजनीतिक रूपमा छोङछिङ चीनको रणनीतिक मेरुदण्डमध्ये एक हो। यो केवल एउटा सहर होइन, दक्षिण–पश्चिम चीनको शक्ति केन्द्र हो। बेल्ट एण्ड रोड पहल अन्तर्गत युरोप, दक्षिण–पूर्व एसिया र मध्य एसियासँग जोडिने स्थलमार्ग र जलमार्गको महत्वपूर्ण नाका यही हो। यही कारण नीति निर्माण, क्षेत्रीय सुरक्षा, आपूर्ति श्रृंखला र भूराजनीतिक अध्ययनका लागि छोङछिङको ठूलो महत्त्व छ।

वैज्ञानिक र अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि छोङछिङ अद्वितीय प्रयोगशाला हो। पहाडी शहरीकरण, भूस्खलन नियन्त्रण, नदी पारिस्थितिकी, ठूला बाँधहरूको प्रभाव, जनघनत्व र वातावरणबीचको सम्बन्ध, यी सबै विषय यहाँ प्रत्यक्ष अध्ययन गर्न सकिन्छ। थ्री गोर्जेज बाँधको सामाजिक, पर्यावरणीय र आर्थिक प्रभावबारे अध्ययन गर्न चाहने विश्वभरका अनुसन्धानकर्ताहरू छोङछिङ केन्द्रित हुन्छन्।

विद्यार्थीहरूका लागि यो सहर अवसरको सागर हो। दर्जनौँ विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र, प्रविधि पार्क र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका परियोजनाले यसलाई शैक्षिक गन्तव्य बनाएको छ। यहाँ अध्ययन गर्नु भनेको केवल कक्षाकोठामा सीमित हुनु होइन, सहर नै पाठ्यपुस्तक हो।

पर्यटकका लागि छोङछिङ बहुआयामिक अनुभव हो। प्राकृतिक दृश्य, ऐतिहासिक कथा, आधुनिक सहर, अनौठो यातायात, स्थानीय खानपान, सबै कुरा एकै ठाउँमा भेटिन्छ। साहसिक यात्रादेखि शान्त नदी क्रुजसम्म, यहाँ सबै प्रकारका यात्रुका लागि केही न केही छ।

छोङछिङले विभिन्न विश्व रेकर्डहरू पनि राखेको छ, सबैभन्दा ठूलो नगरपालिका, अत्यन्तै व्यस्त मोनोरेल प्रणाली, विशाल पुल संरचना, बहु–तह शहरी पूर्वाधार आदि। तर यी रेकर्डभन्दा पनि महत्वपूर्ण कुरा के हो भने, यसले “असम्भव देखिने भूगोलमा पनि योजनाबद्ध विकास सम्भव छ” भन्ने आत्मविश्वास विश्वलाई दिएको छ।

अब नेपालसँग तुलना गर्दा, छोङछिङ हाम्रालागि झनै महत्त्वपूर्ण बन्छ। नेपाल पनि पहाडी देश हो, नदी, खोँच र भौगोलिक चुनौतीले भरिएको। काठमाडौं, पोखरा, नेपालगञ्ज, सुर्खेत, धरान, हेटौंडा जस्ता सहरहरूमा पनि उचाइ–निचाइ, नदी व्यवस्थापन, यातायात समस्या र अव्यवस्थित शहरीकरण देखिन्छ। छोङछिङले देखाएको पाठ के हो भने, समस्या भूगोल होइन, दृष्टिकोण र योजना हो।

नेपालले छोङछिङबाट सिक्नुपर्ने पहिलो कुरा दीर्घकालीन योजना हो। छोङछिङ रातारात बनेको सहर होइन। दशकौँसम्मको निरन्तर नीति, केन्द्र र स्थानीय सरकारबीचको समन्वय, र स्पष्ट लक्ष्यले यसलाई यहाँ पुर्‍याएको हो। दोस्रो कुरा, भूगोलसँग लड्ने होइन, भूगोलसँग मिलेर विकास गर्ने सोच। पहाड काटेर मात्र होइन, पहाडलाई उपयोग गरेर यातायात, आवास र सार्वजनिक संरचना विकास गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण छोङछिङ हो।

तेस्रो, पूर्वाधारलाई केवल खर्च होइन, लगानीको रूपमा हेर्ने दृष्टि। पुल, सुरुङ, मोनोरेल, रोपवे, यी सबै महँगा देखिए पनि दीर्घकालमा उत्पादनशील सम्पत्ति बन्छन्। चौथो, शिक्षा, अनुसन्धान र उद्योगलाई एउटै सहर–दृष्टिकोणमा बाँध्ने नीति।

अन्ततः, छोङछिङ हामीलाई यो पनि सिकाउँछ कि इतिहासको पीडा, युद्धको विनाश र प्राकृतिक कठिनाइहरू विकासका बाधा होइनन्, यदि राजनीतिक इच्छाशक्ति, सामाजिक अनुशासन र दीर्घदृष्टि छ भने।

छोङछिङको यात्रा केवल भ्रमण होइन, यो एउटा चेतनाको यात्रा हो, जहाँ अतीत, वर्तमान र भविष्य एकै ठाउँमा देखिन्छ। नेपालजस्ता पहाडी, विकासोन्मुख देशका लागि छोङछिङ एउटा सहर मात्र होइन, सम्भावनाको नक्सा हो।