मधेशको वर्तमान सामाजिक र सुरक्षा अवस्थासँग धेरै हदसम्म मेल खान्छ । हालका वर्षहरूमा मधेशमा भइरहेका जघन्य र क्रूर अपराधहरू (जस्तैः हत्या, बलात्कार, अपहरण, र संगठित हिंसा) को गहिरो अध्ययन गर्दा ड्रग्स र मोबाइल नै अपराधका दुई मुख्य उत्प्रेरक (ऋबतबथिकतक) को रूपमा अगाडि आएका छन् ।
आजको आधुनिक समाजमा, मोबाइल फोन र सामाजिक सञ्जालको लत, लागूपदार्थको लत र बढ्दो अपराधले एकअर्कालाई निरन्तर बढावा दिइरहेका छन् । यसले एउटा खतरनाक चक्र सिर्जना गरेको छ जुन विशेष गरी युवा पुस्तालाई द्रुत गतिमा घेरिरहेको छ ।अत्यधिक स्क्रिन टाइम र सामाजिक सञ्जालको भर्चुअल संसारले युवाहरूमा एक्लोपन, डिप्रेसन र चिडचिडापन सिर्जना गर्दछ । मानसिक तनाव, तुलनात्मक सोच र सामाजिक सञ्जालबाट उत्पन्न नकारात्मक सम्बन्धले युवाहरूलाई लत र लागूपदार्थको सहारा लिन बाध्य बनाउँछ । यसबाहेक, अवैध लागूपदार्थको आपूर्ति र टोकन लेनदेनको लागि डिजिटल प्लेटफर्महरू पनि प्रयोग गर्न सजिलो भएको छ । जब उनीहरूको लागूपदार्थको लत पूरा गर्न पैसाको अभाव हुन्छ, युवाहरू चोरी, लुटपाट, डकैती र संगठित अपराधतिर लाग्छन् । यसबाहेक, स्क्रिन लतका कारण बढ्दो हिंसाले ब्ल्याकमेलिङ र साइबर अपराध जस्ता अपराधहरू निम्त्याउँछ ।
जब आफ्नो लागूपदार्थको लत पूरा गर्न पैसाको अभाव हुन्छ, युवाहरू चोरी, लुटपाट, डकैती र संगठित अपराधतिर लाग्छन् । यसबाहेक, स्क्रिन लतसँग सम्बन्धित बढ्दो हिंसाले ब्ल्याकमेलिङ र साइबर अपराध जस्ता अपराधहरू निम्त्याउँछ ।
आजको समाजमा, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको लत, लागूपदार्थ र अपराध एकअर्कासँग गाँसिएका छन्, जहाँ डिजिटल लतले व्यक्तिलाई मानसिक रूपमा कमजोर बनाउँछ र लागूपदार्थको लत र अपराधतर्फ डोपामाइन पु¥याउँछ । फोनको निरन्तर प्रयोगले मस्तिष्कमा डोपामाइन (आनन्द दिने रसायन) बढाउँछ । जब यो डिजिटल आनन्द कम हुन्छ, व्यक्तिहरू एक्लो, निराश र बेचैन महसुस गर्छन् ।
एक्लोपन र तनाव हटाउन, युवाहरू खराब संगत वा सामाजिक सञ्जाल मार्फत लागूपदार्थतर्फ आकर्षित हुन्छन् । लागूपदार्थको लत उनीहरूको तनाव कम गर्ने झूटा माध्यम बन्छ । लागूपदार्थको लत पूरा गर्न पैसा चाहिन्छ । लागूपदार्थको प्रभावमा वा पैसाको लागि, युवाहरू चोरी, आक्रमण, अवैध ओसारपसार र साइबर अपराध जस्ता गम्भीर अपराधहरूमा संलग्न हुन्छन् ।
मधेस क्षेत्रमा अपराध, लागूऔषधको ओसारपसार÷प्रयोग, र सामाजिक सञ्जाल तथा मोबाइलको लत एक–अर्कासँग गहिरोसँग जोडिएका छन् । यसले युवा पिढी, पारिवारिक संरचना र समग्र सामाजिक सुरक्षामा गम्भीर असर पारिरहेको छ ।
तीन तत्त्वको त्रिकोण (अन्तरजोडित त्रिकोण)
खुल्ला सीमा र लागूऔषधः खुल्ला सीमानाका कारण सीमावर्ती क्षेत्रमा प्रतिबन्धित लागूऔषध तथा नशाजन्य औषधि सहजै भित्रिन्छ । बेरोजगारी र भविष्यप्रतिको निराशाले गर्दा युवाहरू यसको चक्रव्यूहमा चाँडै फस्छन् । डिजिटल माध्यम र सञ्जाल (मोबाइल लत)ः मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले युवाहरूमा वास्तविक जीवनबाट अलग्गिने प्रवृत्ति बढाएको छ ।
यसले लागूऔषध खरिद–बिक्री, अवैध सम्पर्क, र साइबर अपराध (जस्तैः ब्ल्याकमेलिङ, ठगी, र घृणास्पद अभिव्यक्ति) लाई सहज बनाइदिएको छ ।
अपराध वृद्धिः लागूऔषधको लत पूरा गर्न पैसाको आवश्यकता पर्दा चोरी, लुटपाट, अपहरण, र संगठित गिरोहमा संलग्नता जस्ता अपराधहरू तीव्र रूपमा बढ्छन् ।
पहिलो जडः ड्रग्स (नशा र आपराधिक मानसिकता)

नियन्त्रण गुमाउनुः नशाको प्रभावमा मानिसले आफ्नो मानसिक सन्तुलन र
मानवीय संवेदना गुमाउँछ, जसले गर्दा सानो विवादमा पनि मानिसहरू क्रूर र
जघन्य अपराध गर्न हिचकिचाउँदैनन् ।
वित्तीय दबाबः लागूऔषधको लत पूरा गर्न निरन्तर पैसाको आवश्यकता पर्छ । जब सहज रूपमा पैसा मिल्दैन, युवाहरू चोरी, लुटपाट, छिनैती र फिरौतीका लागि अपहरण जस्ता अपराधमा संलग्न हुन्छन् ।
खुल्ला सीमाको फाइदाः सीमावर्ती क्षेत्र भएकाले प्रतिबन्धित सुई, ट्याब्लेट र नशाजन्य पदार्थ सहजै उपलब्ध हुनुले यो समस्यालाई झन् भयावह बनाएको छ ।
दोस्रो जडः मोबाइल र सामाजिक सञ्जाल (अवैध सम्पर्क र विकृति)
अपराधको सञ्जाल र योजनाः मोबाइल र इन्क्रिप्टेड म्यासेजिङ एपहरूले अपराधी, ड्रग्स तस्कर र युवाहरूबीच सजिलो सम्पर्क माध्यमको काम गरेका छन् ।
विकृत मानसिकता र भ्रामक दुनियाः इन्टरनेटमा पाइने अश्लील सामग्री, हिंसात्मक भिडियो र सामाजिक सञ्जालको नकारात्मक प्रयोगले विशेष गरी किशोर–किशोरी र युवाहरूमा विकृत मानसिकता बढाएको छ ।
ब्ल्याकमेलिङ र डिजिटल अपराधः अनलाइन प्रेम, नक्कली परिचय र डिजिटल सञ्जालमार्फत हुने ठगी पछि वास्तविक जीवनमा गम्भीर अपराध र हिंसामा परिणत हुने गरेका छन् ।
रोकथाम र समाधानका लागि प्रभावकारी उपायहरू डिजिटल डिटक्सः दैनिक स्क्रिन समय सीमा सेट गर्नुहोस् । खाना खाने समयमा र सुत्नुभन्दा एक घण्टा अघि मोबाइल फोन प्रयोग गर्न पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस् ।
पारिवारिक सञ्चारः अभिभावकहरूले बच्चाहरूसँग खुलेर कुरा गर्नुपर्छ र उनीहरूको मानसिक अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्छ ताकि उनीहरू एक्लो महसुस नगरून् ।
परामर्श र पुनस्र्थापनाः लागूपदार्थको लत वा गम्भीर मोबाइल लतबाट पीडित व्यक्तिहरूले मनोचिकित्सक वा लतमुक्ति केन्द्रबाट समयमै सहायता लिनुपर्छ ।
सकारात्मक गतिविधिहरूः ध्यान, योग, खेलकुद र पुस्तकहरू पढ्ने जस्ता शारीरिक र रचनात्मक गतिविधिहरूलाई आफ्नो दैनिक दिनचर्यामा समावेश गर्नुहोस् ।
प्रशासनिक र साइबर निगरानीः प्रहरी र साइबर ब्यूरोले सामाजिक सञ्जाल र लागूपदार्थको तस्करीमा सक्रिय अवैध नेटवर्कहरूमा कडा निगरानी कायम राख्नुपर्छ ।
समाधानको बाटो (अगाडिको बाटो)
तुरुन्त र अल्पकालीन कदम
कडा सीमा सुरक्षा र निगरानीः सीमानाकामा लागूऔषध ओसारपसार रोक्न प्रविधि (डिजिटल स्क्यानर, सुराख टोली) र प्रहरी गस्ती बढाउने ।
साइबर निगरानीः सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने गैरकानूनी गतिविधिहरू र अनलाइन संगठित अपराध रोक्न नेपाल प्रहरीको साइबर ब्यूरोलाई स्थानीय स्तरसम्म सक्रिय बनाउने ।
सामुदायिक र सामाजिक पहल
पुनस्र्थापना केन्द्र (पुनर्वास)को स्थापनाः लागूऔषधको लतमा परेकाहरूलाई अपराधीका रूपमा नहेरी बिरामीका रूपमा उपचार र मानसिक परामर्श (परामर्श)दिने सुविधायुक्त केन्द्रहरू स्थापना गर्ने ।
डिजिटल साक्षरता अभियानः विद्यालय र समुदाय स्तरमा मोबाइल÷सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक प्रयोग र यसका खतराहरूबारे सचेतना फैलाउने ।
दीर्घकालीन तथा नीतिगत सुधार
रोजगारी र युवा सशक्तिकरणः युवाहरूलाई कुलत र अपराधबाट टाढा राख्न प्राविधिक शिक्षा, खेलकुद तथा स्थानीय स्तरमा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्ने ।
अभिभावक र समुदायको भूमिकाः परिवारमा बालबालिकाको मोबाइल प्रयोग र संगतमा ध्यान दिने वातावरण बनाउने र समुदायस्तरमा टोल सुधार तथा अपराध नियन्त्रण समिति सक्रिय गराउने ।
ड्रग्स आपूर्ति शृङ्खला तोड्नेः सीमानाकामा कडा चेकिङ, डिजिटल स्क्यानिङ र तस्करहरू विरुद्ध शून्य सहनशीलता को नीति अपनाउने ।
समुदाय स्तरमा उपचार र पुनस्र्थापनाः लागूऔषधमा फसेका युवाहरूलाई अपराधीको सट्टा बिरामी मानेर उपचार गर्न सुविधायुक्त पुनस्र्थापना केन्द्र को पहुँच बढाउने ।
डिजिटल सचेतना र अभिभावकको भूमिकाः विद्यालय तथा टोल–टोलमा मोबाइलको सही प्रयोगबारे सचेतना फैलाउने र अभिभावकले आफ्ना बालबालिकाको डिजिटल गतिविधि र संगतको निगरानी गर्ने ।
कडा कानुनी कारबाहीः जघन्य अपराधमा संलग्नहरूलाई द्रुत अदालत मार्फत कडा र छिटो सजाय दिलाएर अपराध गरेर बचिँदैन भन्ने सन्देश दिने ।