विश्व आर्थिक मञ्चका अनुसार, गिग अर्थतन्त्र भनेको एउटा प्रणाली हो जसमा सेवा प्रदायकहरू र ग्राहकहरू छोटो अवधिका कार्यहरूको लागि डिजिटल प्लेटफर्महरू मार्फत जोडिएका हुन्छन्, र प्रत्येक कार्यको प्रदर्शनको आधारमा भुक्तानी गरिन्छ।
नेपालमा गिग कामदारहरूलाई सामान्यतया स्वरोजगार मानिन्छ। तिनीहरू दुवै प्रकारका सेवाहरूमा सक्रिय छन्ः
– वेब–आधारित गिग काम – जस्तै सामग्री लेखन, डेटा विश्लेषण, डिजिटल मार्केटिङ, र सफ्टवेयर विकास।
स्थान–आधारित गिग काम – जस्तै ड्राइभिङ, खाना डेलिभरी, घर मर्मत, र सौन्दर्य सेवाहरू, पठाओ, याङ्गो र इनड्राइभ्स कम्पनी जस्ता एपहरू मार्फत समन्वय गरिएको।
गग कामलाई प्रायः लचिलो र स्वतन्त्र रूपमा वर्णन गरिएको छ, परम्परागत ९–देखि–५ दिनचर्याबाट मुक्त। यो मोडेल नेपालका शहरहरू र महानगरहरूमा बढ्दो रूपमा सामान्य भएको छ।
आंशिक रूपमा कुनै परियोजना तथा समय विशेषमा निश्चित पारिश्रमिक लिने गरी नेपालमा मात्र होइन, विश्वभरि नै मानिसहरू विभिन्न काममा यसरी आबद्ध भएका छन् र यस्ता कामलाई ‘गिग काम’ भन्ने गरिएको छ र यस्तै गिग कामले व्याप्त हुने आर्थिक अवस्थालाई ‘गिग अर्थव्यवस्था’ भनेर बुझ्न सकिन्छ । अर्को शब्दमा भन्ने हो भने ‘गिग अर्थव्यवस्था’ भनेको वास्तवमा एक प्रकारको स्वतन्त्र बजार व्यवस्था हो जहाँ व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूले दक्ष श्रम–शक्तिलाई कुनै निश्चित अवधि र परियोजनाका लागि मात्र रोजगारी प्रदान गर्ने गर्छन् ।गिग अर्थतन्त्रले त्यस्तो कार्य प्रणालीलाई जनाउँछ जहाँ स्थायी जागिरको सट्टा अस्थायी, स्वतन्त्र, वा सम्झौतामा आधारित काम (जस्तै, सवारी–साझेदारी, खाना डेलिभरी, स्वतन्त्र डिजाइनिङ, आदि) प्रदान गरिन्छ।
वास्तवमा कुनै कलाकारलाई केही समयको अभिनयका लागि अथवा कुनै गीतकारलाई कुनै गीत लेखाउन वा कुनै संगीतज्ञलाई संगीत सृजना गराउन निर्धारित पारिश्रमिक दिने गरी निश्चित समयका लागि अनुबन्ध गरिन्छ भने त्यसलाई कलाकारिताको क्षेत्रमा ‘गिग’ भनिन्छ । पछि कालान्तरमा यस्तो प्रचलन कलाकारिताका अतिरिक्त अन्य पेशा÷व्यवसायमा समेत विस्तारित भयो । पछि जुनसुकै क्षेत्रमा भए पनि यस्तो आंशिक रूपमा सेवा खरीद गर्ने चलनलाई ‘गिग अर्थव्यवस्था’को रूपमा बुझिन थाल्यो । ‘गिग काम’ र ‘गिग अर्थव्यवस्था’ मा आबद्ध हुने जनशक्तिलाई चाहिँ ‘गिग–जनशक्ति’ भनेर परिभाषित गर्ने गरिएको छ । अहिले विश्वमा करीब ६ करोड व्यक्ति गिग–जनशक्तिका रूपमा रहेको अनुमान छ । गिग अर्थव्यवस्थाका फाइदा र बेफाइदाका दुवै पक्ष छन् । ‘काममा लचकता’ गिग अर्थव्यवस्थाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण फाइदाजनक विशेषता हो । आफ्नो अनुकूलतामा आफूले चाहेको माध्यमबाट आफूले निर्धारण गरेको पारिश्रमिकमा सेवा दिन सकिने भएकाले गिग–जनशक्तिको दृष्टिकोणमा यस्तो व्यवस्थाको ‘लचकता’ वरदान नै सावित हुनसक्छ । धेरैजसो अवस्थामा गिग–जनशक्तिले कार्यालयमा नगई आफ्नै घरबाट समेत यस्ता सेवा दिनसक्ने सहुलियत पाउँछन् । त्यसैले ‘गिग व्यवस्था’ले कार्य–जीवन सन्तुलन कायम गर्न पनि उनीहरूलाई भरपुर मद्दत गर्ने कुरामा सन्देह छैन ।
गिग व्यवस्थाको अर्को महत्त्वपूर्ण फाइदा भनेको आत्म–स्वतन्त्रता पनि हो । कुनै गिग–जनशक्तिले आफूले वहन गर्नुपर्ने जिम्मेवारीका लागि कुनै अर्को व्यक्तिमा निर्भर हुनु नपर्ने र आफ्नो काम आफूले चाहेको तरीकाले चाहेको समयमा सम्पन्न
गर्न पाउने स्वच्छन्दताको सुन्दर अवसर यसले प्रदान गर्छ ।
गिग–जनशक्ति माथि उल्लेख भएझैँ आफ्नो समय र दक्षताअनुरूप संलग्न हुने भएकाले सेवा लिने कम्पनीहरूप्रति उनीहरूको प्रतिबद्धता सीमित मात्र हुने गर्छ, जसले गर्दा त्यस्ता जनशक्ति कुनै कम्पनीप्रति असन्तुष्ट भएमा तुरुन्तै त्यसबाट
अलग्ग रहन स्वतन्त्र हुन्छन् । आफ्नो अनुकूलतामा आफ्नो इच्छाअनुरूप संलग्न हुन पाइने भएकोले गिग–जनशक्तिहरू कुनै एकै प्रकारको कामको कारण विरक्तिनु पर्ने अवस्थाको सृजना हुँदैन ।
यति भए तापनि गिग व्यवस्थामा गिग–जनशक्तिहरूका लागि सबै कुरा फाइदाजनक मात्र छन् भन्न सकिँदैन । आखिर जतिसुकै मेहनत गरे पनि यस्तो जनशक्तिको आम्दानी काम गरेको बेलामा मात्र प्राप्त हुने भएकाले स्थायी प्रकृतिका जनशक्तिहरूले जस्तो दीर्घकालीन प्रकृतिका सुविधाहरू उनीहरूले प्राप्त गर्दैनन् । विशेष गरी उमेर ढल्केपछि र सेवा प्रदान गर्न असमर्थ भएको अवस्थामा उनीहरूलाई व्यावसायिक हेरविचार गर्ने कुनै निकाय÷व्यक्ति हुँदैनन् । फेरि सेवापछिको अवकाशकीय सुविधाबाट पनि उनीहरू वञ्चित रहन्छन् । त्यसैले यस्तो अर्थव्यवस्थाको लाभ ‘पाखुरीमा दम’ रहुन्जेलसम्म मात्र उपभोग गर्न सकिन्छ ।
फेरि कार्यालय जाने÷आउने, साथीभाइहरूसँग सुख–दुःख आदानप्रदान गर्ने, कर्पोरेट गतिविधिहरूमा सामेल हुने जस्ता ‘व्यावसायिक सामाजिकता’ बाट पनि वञ्चित हुने हुनाले गर्दा यस्ता जनशक्तिहरूलाई एक प्रकारको दिक्दारी’ र एक्लोपनको आभास हुने प्रबल सम्भावना रहन्छ । भविष्यको सुरक्षाप्रति पनि ढुक्क हुन नसक्ने, सधैं राम्रोको खोजीमा दौडिरहनु पर्ने, कामको प्रकृति र पारिश्रमिकमा हुने परिवर्तनका लागि हमेशा तयार रहनुपर्नेजस्ता विविध कारणले ‘गिग–जनशक्ति’ प्रायः तनावमा रहने प्रबल सम्भावना पनि रहन्छ । गिग अर्थव्यवस्थामा जसरी गिग–जनशक्तिलाई फाइदा र बेफाइदा हुन्छ त्यसैगरी व्यवसाय सञ्चालन गर्ने कम्पनीहरूका लागि पनि यसका आफ्नै फाइदा र बेफाइदा रहेका छन् ।
खास गरी स्थायी प्रकृतिका जनशक्तिलाई समाहित गर्नु नपर्ने र अवकाश कोष, सामाजिक सुरक्षा कोष, सञ्चय कोषजस्ता कामदारको लागि व्यवस्था हुने कोषहरूमा कुनै योगदान गर्नु नपर्ने भएकाले कम्पनीहरूले दीर्घकालीन दायित्व वहन गर्नु पर्दैन । यसलाई व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूको दृष्टिकोणमा गिग अर्थव्यवस्थाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण फाइदाका रूपमा लिन सकिन्छ ।
त्यसै गरी यस्तो परिपाटीमा आफूलाई आवश्यक पर्ने जनशक्ति बजारमा यथेष्ट मात्रामा उपलब्ध हुने हुनाले कम्पनीहरूले तुलनात्मक लाभ हानी विश्लेषण गरी उनीहरूबाट उचित पारिश्रमिकमा उल्लेख्य सेवा प्राप्त गर्न पनि सक्छन् ।
त्यति भए पनि कम्पनीहरूको लागि समेत गिग व्यवस्था कुनै न कुनै रूपमा हानिकारक भने छ नै । विशेष गरी स्थायी प्रकृतिका कर्मचारीहरू संलग्न नहुने भएपछि कम्पनीप्रति बफादार जनशक्तिको सर्वथा अभाव हुन्छ । आफ्नो काम सकिएपछि र त्यसबापतको पारिश्रमिक प्राप्त गरिसकेपछि कम्पनीप्रति गिग जनशक्तिको कुनै जिम्मेवारी र जवाफदेहिता नहुने भएकाले कम्पनीहरू जनशक्तिप्रति पूर्ण विश्वासका साथ ‘निर्भर’ हुन सक्दैनन् । भरपर्दा कर्मचारीको सधैं अभाव हुनु नै व्यावसायिक प्रतिष्ठानको दृष्टिमा गिग अर्थव्यवस्थाको सबैभन्दा नकारात्मक पक्ष हो भन्न सकिन्छ ।
समाज र व्यवस्थापनमा प्रभावः
सकारात्मक प्रभावहरूः
लचिलो रोजगारीका अवसरहरूः कामदारहरूलाई आफ्नो लचिलो घण्टा छनौट गर्ने स्वतन्त्रता हुन्छ। अतिरिक्त आम्दानीको स्रोतः मानिसहरूले आफ्नो मुख्य कामसँगै अंशकालिक काम गरेर आफ्नो आम्दानीलाई पूरक बनाउन सक्छन्। प्रवेशको सहजताः डिजिटल प्लेटफर्महरूले कुनै जटिल भर्ती प्रक्रिया बिना व्यवसाय सुरु गर्न सजिलो बनाएको छ। उपभोक्ता सुविधाः द्रुत र किफायती सेवाहरू (जस्तै अनलाइन डेलिभरी वा ट्याक्सीहरू) आम जनताको लागि पहुँचयोग्य भएका छन्।
नकारात्मक प्रभावहरूः
सामाजिक र रोजगार सुरक्षाको अभावः स्वास्थ्य बीमा, पीएफ, पेन्सन, र तलब बिदा जस्ता फाइदाहरू उपलब्ध छैनन्। अस्थिर आम्दानीः कामको उपलब्धता र आम्दानी मागको आधारमा उतारचढाव हुन्छ, जसले गर्दा आर्थिक अनिश्चितता हुन्छ। मानसिक तनाव र श्रम शोषणः लामो समय काम गर्ने घण्टा, न्यूनतम ज्यालाको ग्यारेन्टी नभएको र एल्गोरिदममा अत्यधिक निर्भरताले कामदारको शोषण निम्त्याउँछ। कल्याणकारी योजनाहरूबाट विच्छेदः परम्परागत श्रम कानून अन्तर्गत कभरेजको अभावका कारण कानुनी सुरक्षाको अभाव छ।
व्यवस्थापन ः
सामाजिक सुरक्षा रूपरेखाः सरकारले गिग कामदारहरूको लागि स्वास्थ्य बीमा, दुर्घटना बीमा, र पेन्सन योजनाहरू अनिवार्य गर्नुपर्छ। न्यूनतम आय ग्यारेन्टीः प्रति घण्टा वा प्रति यात्रा न्यूनतम ज्याला दर स्थापित गर्नुपर्छ। कर्पोरेट उत्तरदायित्वः प्लेटफर्म कम्पनीहरूले कामदारहरूको काम गर्ने घण्टा नियमन गर्न र उनीहरूको गुनासो सम्बोधन गर्न स्पष्ट संयन्त्र स्थापना गर्नुपर्छ। सीप विकासः गिग कामदारहरूलाई नयाँ प्राविधिक सीपहरू सिक्ने अवसरहरू दिइनुपर्छ ताकि तिनीहरू राम्रो अवसरहरूतर्फ अघि बढ्न सकून्।
गिग कामदारहरूलाई स्वरोजगार मानिन्छ। यो वर्गीकरण प्रायः कम्पनीहरूको लागत घटाउन प्रयोग गरिन्छ। यी कामदारहरूलाई कर्मचारी नमानिने भएकाले,  प्लेटफर्महरूले उनीहरूलाई तलब, स्वास्थ्य बीमा, वा पेन्सन लाभहरू प्रदान गर्न कुनै दायित्वमा छैनन्।
जान ब्रेमन जस्ता विद्वानहरूले यो स्वरोजगारलाई ज्यालादारी श्रमको लुकेको रूप भनेका छन्। कामदारहरूसँग नियमित कामको मोलमोलाई गर्ने शक्ति र सुरक्षाको अभाव हुन्छ, तर उनीहरूले पूर्ण जोखिम वहन गर्नुपर्छ। वास्तविकतामा, प्लेटफर्मको एल्गोरिदम र मूल्याङ्कनहरूद्वारा उनीहरूको स्वतन्त्रता सीमित छ। अगाडिको बाटो नेपालले डिजिटल उद्यमशीलता र गिग वर्कको द्रुत विस्तारको साक्षी बन्दै जाँदा,
नीति निर्माताहरूले सामाजिक सुरक्षा र निष्पक्ष व्यवहारमा गम्भीर कमजोरीहरूलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक छ।
पहिलो, गिग कामदारहरूको विस्तृत राष्ट्रिय तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नु आवश्यक छ। आवधिक श्रम बल सर्वेक्षण जस्ता सर्वेक्षणहरू विस्तार गर्नाले क्षेत्रको जनसांख्यिकी, काम गर्ने घण्टा, आय ढाँचा र क्षेत्रीय भिन्नताहरूको अध्ययन गर्न सकिन्छ।
दोस्रो, गिग कामदारहरूलाई केवल ७त्रगयत;स्व–रोजगार७त्रगयत; को रूपमा वर्गीकरण गर्नु पुनर्विचार गर्न लायक छ। प्लेटफर्म एल्गोरिदम, मूल्याङ्कन र कार्य असाइनमेन्टहरूमा उनीहरूको निर्भरताले स्वतन्त्र काम र नियन्त्रित रोजगारी बीचको रेखालाई धमिलो बनाउँछ।
तेस्रो, प्रमुख सुरक्षा उपायहरू लागू गरिनुपर्छः
– अनिवार्य न्यूनतम ज्याला वा आय सीमा
– एग्रीगेटरहरूद्वारा वित्त पोषित स्वास्थ्य र दुर्घटना बीमा
– तलब बिदा र मातृत्व लाभहरूमा पहुँच
– सामूहिक सौदाबाजी र संघीकरणको अधिकार
– एल्गोरिदमिक पूर्वाग्रह, मनमानी खाता निष्क्रियता, र भेदभावबाट सुरक्षा धेरै रिपोर्टहरूले बताएका छन् कि कामदारहरूको खाताहरू स्पष्टीकरण बिना निष्क्रिय पारिएका छन्, विशेष गरी जब तिनीहरूले असाइनमेन्ट रद्द गर्छन् वा बिदा लिन्छन्। यसले अनिश्चितता र तनाव सिर्जना गर्दछ।
अन्ततः, राज्य र प्लेटफर्म कम्पनीहरू दुवैको संयुक्त जिम्मेवारी छ। प्लेटफर्महरूले भारतको ठूलो र युवा कार्यबलबाट लाभ उठाउँछन्, त्यसैले तिनीहरूले आफ्नो कल्याणमा पनि योगदान पु¥याउनुपर्छ। सरकारले कामदार शोषणको खर्चमा प्राविधिक प्रगति नआओस् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।