राज्यको ठूलो लगानीबाट तयार भएका अनुभवी सिपाही र हवल्दारलाई समयभन्दा अघि सेवाबाट अलग गर्नु भन्दा ३० वर्षे सेवा प्रणाली, ४० प्रतिशत सेवा सुविधा वृद्धि, उच्चस्तरीय तालिम र आधुनिक सुरक्षा रणनीतिमार्फत नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बललाई इजरायल, अमेरिका र बेलायतका शक्तिशाली तथा विश्वस्तरीय सुरक्षा बलसरह सक्षम बनाउने विषयमा गम्भीर राष्ट्रिय बहस आवश्यक ।

https://youtu.be/e4lTZoRIGXc?si=1dPJe_tvICw89hQN

"लामो समयको लगानी र कठोर अनुशासनबाट निर्मित सुरक्षा जनशक्तिलाई १६ वर्षमै सेवामुक्त गर्नु (अहिले २० वर्ष) राज्यको रणनीतिक कमजोरी हो । ३० वर्षे सेवा अवधि र परिष्कृत तालिम नै राष्ट्रिय सुरक्षालाई विश्वस्तरीय उचाइमा पुर्‍याउने एक मात्र वैज्ञानिक विकल्प हो ।"

"सुरक्षाकर्मी राष्ट्रका जीवन्त संवाहक हुन्, जसलाई निष्क्रिय मूर्ति झैँ राख्न मिल्दैन । इजरायल, अमेरिका र बेलायतका विशिष्ट बल झैँ प्रविधिमैत्री र रणनीतिक बनाउन सेवा अवधिको विस्तार र सेवा सुविधामा ४० प्रतिशत वृद्धि आजको अनिवार्य कदम हो ।"

अनुभव र राष्ट्रिय सम्पत्ति : "राज्यले सुरक्षामा गरेको लगानीको वास्तविक प्रतिफल तब मात्र प्राप्त हुन्छ, जब अनुभवी सिपाही खाडीका गल्लीमा होइन, आफ्नै मातृभूमिको रक्षा कवच बनेर अग्रपङ्क्तिमा उभिन्छन् ।"

"राष्ट्रको सुरक्षाका लागि आफ्नो युवावस्था समर्पण गरेका सिपाही र हवल्दारको अनुभव, अनुशासन, साहस र व्यावसायिक क्षमतालाई समयभन्दा अघि सेवाबाट अलग गर्नु राष्ट्रको लगानीको पूर्ण उपयोग नहुनु हो । ३० वर्षे सेवा प्रणाली, उच्चस्तरीय तालिम र सम्मानजनक सेवा सुविधाले नेपाली सुरक्षा संयन्त्रलाई अझ सक्षम, प्रभावकारी र विश्वस्तरीय बनाउने आधार तयार गर्न सक्छ ।"

राष्ट्रको सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता, सीमा सुरक्षा, आन्तरिक शान्ति, विपद् व्यवस्थापन तथा नागरिक सुरक्षाको पहिलो पङ्क्तिमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल उभिएका छन् । यी सुरक्षा निकायमा कार्यरत सिपाही र हवल्दारहरू राज्यका सबैभन्दा अनुशासित, प्रशिक्षित र समर्पित जनशक्ति हुन् । उनीहरूले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा ऊर्जाशील समय राष्ट्रको सेवा, सुरक्षा र नागरिकको संरक्षणमा समर्पण गरिरहेका हुन्छन् । यस्ता अनुभवी जनशक्तिलाई १६ वर्षमै पेन्सनमा पठाउने व्यवस्था आजको सुरक्षा आवश्यकता, राज्यको दीर्घकालीन हित र मानव स्रोत व्यवस्थापनका दृष्टिले गम्भीर बहसको विषय बनेको छ ।

राज्यले एक जना सुरक्षाकर्मी तयार गर्न भर्नादेखि आधारभूत तालिम, व्यावसायिक प्रशिक्षण, आधुनिक उपकरण, आवास, स्वास्थ्य, तलब तथा अन्य सेवा सुविधामा ठूलो लगानी गरेको हुन्छ । वर्षौँको अभ्यास, अनुभव र जिम्मेवारीपछि उनीहरू परिपक्व व्यावसायिक क्षमतामा पुग्ने समयमै सेवाबाट बाहिरिनु पर्ने अवस्था सिर्जना हुनु राज्यका लागि पनि दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक मान्न सकिँदैन ।

१६ वर्षको सेवा पूरा गरी पेन्सनमा गएका धेरै सिपाही र हवल्दारहरू पुनः रोजगारीको खोजीमा खाडी मुलुकका निजी सुरक्षा कम्पनीमा सुरक्षा गार्ड बन्न जाने वा नेपालमै निजी सुरक्षा क्षेत्रमा आबद्ध हुने गरेका उदाहरण प्रशस्तै छन् । यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ । राष्ट्रले तयार पारेको दक्ष, अनुशासित र अनुभवी सुरक्षा जनशक्तिको उच्चतम उपयोग विदेश वा निजी क्षेत्रमा किन भइरहेको छ? त्यही अनुभव, त्यही अनुशासन र त्यही क्षमतालाई अझ लामो समयसम्म राष्ट्रकै सुरक्षामा उपयोग गर्ने नीति किन विकास गर्न सकिँदैन?

विश्वका धेरै विकसित सुरक्षा प्रणालीले अनुभवलाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो शक्ति मान्छन् । अनुभवी जनशक्तिलाई समयसँगै अझ उच्च जिम्मेवारी, उन्नत तालिम र नेतृत्व विकाससँग जोड्ने अभ्यास व्यापक रूपमा अपनाइन्छ । इजरायलको सबैभन्दा शक्तिशाली र प्रतिष्ठित विशेष कमान्डो बल सायेरेट मटकाल (Sayeret Matkal) त्यसको उल्लेखनीय उदाहरण हो । यस बलले सन् १९७६ मा सम्पन्न एन्टेबे अपरेशन (Operation Entebbe) अन्तर्गत युगान्डाको एन्टेबे विमानस्थलमा अपहरण गरिएका बन्धकहरूको सफल उद्धार गरेको थियो । यो अभियान विश्व इतिहासकै सबैभन्दा सफल अभियानहरूमध्ये एक मानिन्छ । धेरै सैन्य विश्लेषकहरूले सायेरेट मटकाललाई बेलायतको Special Air Service र अमेरिकाको Delta Force सरह वा कतिपय अवस्थामा अझ प्रभावशाली विशेष बलका रूपमा मूल्याङ्कन गरेका छन् । यस सफलताको आधार आधुनिक हतियार मात्र होइन, दीर्घकालीन तालिम, कठोर अनुशासन, रणनीतिक योजना, उच्चस्तरीय गुप्तचर क्षमता र अनुभवी जनशक्तिको समुचित उपयोग पनि हो ।

नेपालको सुरक्षा परिवेश पनि तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ । सीमा सुरक्षा, सङ्गठित अपराध, साइबर अपराध, विपद् व्यवस्थापन, संवेदनशील पूर्वाधारको सुरक्षा, भीड व्यवस्थापन तथा जटिल सुरक्षा चुनौतीको स्वरूप विगतभन्दा फरक बन्दै गएको छ । यस्ता चुनौतीको सामना गर्न आधुनिक उपकरण मात्र पर्याप्त हुँदैन । उच्चस्तरीय तालिम प्राप्त, अनुभवी, मानसिक रूपमा सक्षम, रणनीतिक सोच भएका र प्रविधिमैत्री सुरक्षाकर्मी अपरिहार्य हुन्छन् ।

यही सन्दर्भमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका सिपाही तथा हवल्दारहरूको सेवा अवधिलाई १६ वर्षबाट बढाएर ३० वर्ष पुर्‍याउने विषय गम्भीर नीतिगत बहसका रूपमा अगाडि आउन आवश्यक देखिन्छ । सेवा अवधि लम्बिँदा राज्यको लगानीको प्रतिफल बढ्नेछ । संस्थागत अनुभव सुरक्षित रहनेछ । नयाँ पुस्ताले अनुभवी जनशक्तिबाट प्रत्यक्ष सिक्ने अवसर पाउनेछ । नेतृत्व विकासको निरन्तरता कायम रहनेछ । सुरक्षा निकायको व्यावसायिक क्षमता थप सुदृढ हुनेछ ।

सेवा अवधि विस्तारसँगै तालिम प्रणालीमा पनि व्यापक सुधार आवश्यक छ । नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलमा कार्यरत सिपाही र हवल्दारहरूलाई आधुनिक विशेष कमान्डो क्षमता, गुप्तचर विश्लेषण, शहरी युद्धकला, बन्धक उद्धार, विपद् प्रतिकार्य, साइबर सुरक्षा, प्रविधिमा आधारित निगरानी प्रणाली, मनोवैज्ञानिक तयारी, नेतृत्व विकास तथा संयुक्त सुरक्षा अभ्यासमा नियमित रूपमा सहभागी गराइनुपर्छ । उद्देश्य स्पष्ट हुनुपर्छ । नेपाली सुरक्षाकर्मीलाई इजरायल, अमेरिका र बेलायतका शक्तिशाली तथा विश्वस्तरीय सुरक्षा बलसरह दक्ष, सक्षम, अनुशासित र परिणाममुखी बनाउने ।

सेवा अवधि मात्र होइन, सेवा सुविधामा पनि युगानुकूल सुधार अपरिहार्य छ । अहिले उपलब्ध तलब तथा सेवा सुविधामा ४० प्रतिशत वृद्धि गरिए सुरक्षाकर्मीको मनोबल उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि हुन सक्छ । सम्मानजनक पारिश्रमिक, सुरक्षित भविष्य, स्पष्ट वृत्ति विकास, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, पारिवारिक सुरक्षा तथा निरन्तर क्षमता विकासको सुनिश्चितताले उनीहरूलाई सम्पूर्ण ऊर्जा राष्ट्रकै सेवामा केन्द्रित गर्न थप प्रेरणा दिनेछ ।

सेवा अवधि ३० वर्ष कायम गरिँदा सुरक्षाकर्मीको व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, राज्यको सुरक्षा संरचनामा पनि दूरगामी सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ । लामो सेवा अवधिका कारण संस्थागत अनुभव सुरक्षित रहन्छ । कठिन परिस्थितिमा निर्णय गर्ने क्षमता परिपक्व बन्छ । नयाँ पुस्ताले अनुभवी जनशक्तिबाट प्रत्यक्ष सिक्ने अवसर प्राप्त गर्छ । सुरक्षा निकायभित्र नेतृत्व विकासको क्रम थप व्यवस्थित हुन्छ । यसले संगठनको व्यावसायिक संस्कृति अझ सुदृढ बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

आजको सुरक्षा चुनौती विगतको भन्दा धेरै जटिल छ । सीमा सुरक्षा, साइबर अपराध, सङ्गठित अपराध, मानव बेचबिखन, विपद् व्यवस्थापन, बन्धक उद्धार, संवेदनशील पूर्वाधारको सुरक्षा तथा आकस्मिक संकट व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रमा उच्च दक्षता आवश्यक पर्छ । यस्ता जिम्मेवारी सफलतापूर्वक पूरा गर्न अनुभवी, शारीरिक रूपमा सक्षम, मानसिक रूपमा दृढ र आधुनिक प्रविधिमा दक्ष सुरक्षाकर्मी अपरिहार्य हुन्छन् । त्यसैले अनुभवलाई समयभन्दा अघि सेवाबाट बाहिर पठाउने होइन, थप परिष्कृत गर्दै राष्ट्रको सुरक्षामा निरन्तर उपयोग गर्ने नीति समयसापेक्ष देखिन्छ ।

नेपालले पनि आफ्नो सुरक्षा संरचनालाई आधुनिक सोचअनुसार पुनर्संरचना गर्ने लक्ष्य राख्ने हो भने नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका सिपाही तथा हवल्दारहरूलाई इजरायल, अमेरिका र बेलायतका शक्तिशाली तथा विश्वस्तरीय सुरक्षा बलसरह दक्ष बनाउने दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ । त्यसका लागि नियमित विशेष तालिम, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, विशेष कमान्डो अभ्यास, गुप्तचर समन्वय, मनोवैज्ञानिक तयारी, नेतृत्व विकास, अनुसन्धान क्षमता र संयुक्त सुरक्षा अभ्यासलाई संस्थागत रूपमा सुदृढ बनाउनुपर्छ ।

यससँगै सेवा सुविधाको पुनरावलोकन पनि अपरिहार्य छ । अहिले उपलब्ध सेवा सुविधामा ४० प्रतिशत वृद्धि गरिए सुरक्षाकर्मीको मनोबल, कार्यसम्पादन क्षमता र संगठनप्रतिको प्रतिबद्धता अझ बलियो बन्न सक्छ । सम्मानजनक तलब, सुरक्षित पारिवारिक भविष्य, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, प्रभावकारी बीमा, सीप अभिवृद्धि तथा वृत्ति विकासका अवसरले उनीहरूलाई लामो समयसम्म राष्ट्रकै सेवामा समर्पित रहन प्रेरित गर्नेछ ।

आज १६ वर्षे पेन्सनपछि धेरै सुरक्षाकर्मी पुनः खाडी मुलुकमा सुरक्षा गार्ड बन्न जाने वा नेपालमै निजी सुरक्षा क्षेत्रमा काम गर्ने अवस्था देखिन्छ । यो उनीहरूको व्यक्तिगत रोजाइ मात्र होइन, राज्यले निर्माण गरेको दक्ष जनशक्तिको उपयोग सम्बन्धी नीतिगत प्रश्न पनि हो । राज्यकै लगानीबाट तयार भएको जनशक्तिको अनुभव राष्ट्रभित्रै उपयोग गर्न सकिए सुरक्षा संरचना थप सुदृढ हुने मात्र होइन, मानव स्रोत व्यवस्थापन पनि बढी प्रभावकारी बन्नेछ ।

नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका सिपाही तथा हवल्दारहरू मूर्ति जस्तो निष्क्रिय रहनु हुँदैन । उनीहरूलाई निरन्तर अभ्यास, आधुनिक प्रविधि, उच्चस्तरीय तालिम, स्पष्ट जिम्मेवारी, व्यावसायिक नेतृत्व र सम्मानजनक सेवामार्फत राष्ट्रको सबैभन्दा सक्षम सुरक्षा जनशक्तिका रूपमा विकास गर्नुपर्छ । कुनै पनि देशको सुरक्षा संरचनाको वास्तविक शक्ति आधुनिक हतियार मात्र होइन, त्यसलाई सञ्चालन गर्ने दक्ष, अनुशासित, अनुभवी र राष्ट्रप्रति समर्पित जनशक्ति पनि हो ।

नेपालले भविष्यको सुरक्षा नीति निर्माण गर्दा मानव स्रोतलाई केन्द्रमा राखेर सोच्ने समय आएको छ । अनुभवलाई सम्मान गर्ने, क्षमतामा निरन्तर लगानी गर्ने, सेवा अवधिलाई युगानुकूल बनाउने, सेवा सुविधालाई प्रतिस्पर्धी बनाउने र आधुनिक तालिमलाई नियमित प्रणालीको हिस्सा बनाउने निर्णयले सुरक्षा निकायलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्छ ।

राष्ट्रको सुरक्षा कुनै एक दिनको तयारीबाट सुदृढ हुँदैन । त्यसका लागि दीर्घकालीन सोच, स्पष्ट नीति, निरन्तर लगानी, व्यावसायिक नेतृत्व र अनुभवी जनशक्तिको उचित उपयोग आवश्यक हुन्छ । नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका सिपाही तथा हवल्दारहरूको सेवा अवधि १६ वर्षबाट ३० वर्ष पुर्‍याउने, सेवा सुविधामा ४० प्रतिशत सुधार गर्ने, आधुनिक विशेष तालिमलाई संस्थागत बनाउने तथा अनुभवलाई राष्ट्रको स्थायी सम्पत्तिका रूपमा संरक्षण गर्ने विषयमा व्यापक राष्ट्रिय बहस प्रारम्भ हुनु आजको आवश्यकता हो ।

यस्ता सुधार कार्यान्वयन हुन सके नेपाली सुरक्षा संयन्त्र अझ सक्षम, अनुशासित, आत्मविश्वासी, प्रविधिमैत्री र विश्वस्तरीय क्षमतायुक्त बन्ने आधार तयार हुनेछ । त्यसबाट सुरक्षाकर्मीको भविष्य थप सुरक्षित हुनेछ, राज्यको लगानीको प्रतिफल बढ्नेछ, संस्थागत क्षमता विस्तार हुनेछ र राष्ट्रको सुरक्षा आधार अझ मजबुत बन्नेछ । यही मार्गले नेपाललाई दीर्घकालीन रूपमा अझ सुरक्षित, सबल र सक्षम राष्ट्रका रूपमा अगाडि बढाउन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

हरेक आईतबार राजधानी काठमाडौंबाट प्रकाशित हुने समादेश साप्ताहिकमा आफ्नो अमुल्य लेख, रचना र समाचार पठाउनुहोस् । फोन : ९८५१०३३५७८ ।     
 E-mail : news.samadesh@gmail.com र iwsamabad8@gmail.com ।