banner
banner

सनातन हिन्दु मूल हो

स्वयम्भुनाथ कार्की -
अंग्रेजीमा ‘रिलीजन’ भनिएको शव्दको ‘धर्म’ अनुवादले सनातनलाई समेटन सक्दैन । त्यो अनुवादले समेट्न सकेको अर्थ जनाउने अर्को शव्द छ, त्यो हो ‘सप्रदाय’ । यो धर्म र सप्रदायको व्याख्या अर्कै वृहद विषय हुन जान्छ । तैपनि उल्लेख गरिनुको कारण के हो भने सिन्दु यसपारको सम्पूर्ण जीवन पद्धति र तिनीहरुमा भएका अनगिन्ति विविधता सबैलाई एक साथ जनाउन सिन्दु उसपारकाले त्यही सिन्दु शव्दको सहारा लिए । जो कालान्तरमा उच्चारण अपभ्रंश भएर हिन्दु हुन गयो । यस शव्दले संकेत गर्न खोजेकामा प्रकृति पुजक, मुर्ती पुजक, धामीझांक्री वा विजुवादेखि लिएर कर्मकाण्डी वैदिक अनुयायी लगायत पर्दछन् । 
संस्कृति समिश्रण र परंपराहरुको घुलमिलले सनातन पद्धतिलाई एकै भएको आभाष दिएको छ । जसरी सात रंगको चक्र घुमाउदा केवल सेतो देखा पर्दछ ठिक त्यसै गरेर । अपवादको रुपमा अन्तरसंप्रदाय संघर्ष पनि भएका छन् । तर हजारौ वर्षको कालखण्ड विताउुदा यस्ता अप्रिय घटनाहरु गिन्ती गर्न सकिने मात्र छन् । यसको विपरित सिन्धु उसपारका अन्तरसंप्रदाय संघर्षको लेखा लिने हो भने अनगिन्ति रक्तरंजित घटनाहरु छन जसको संख्या मात्र पनि सम्झन सजिलो छैन । सनातन परंपराको शुरुवात भेटन सकिन्न भने ती संप्रदायको शुरुवात र प्रवर्तक पनि विश्वमा प्रचलित कुनै पनि संवतको शुरुवात भित्र नै पर्दछन् । 
वर्तमानमा धर्मनिरपेक्षताको प्रवर्तकले गरेको व्याख्यालाई परिमार्जन गरेर सर्वधर्म(संप्रदाय) समता भनिने गरेको छ । यो त आधारभुत तत्व हो हिन्दु भनिने सनातन समाजको । भारतवर्षमा मुगलहरुको आगमन पछि चर्केको संघर्षले सनातनको अवधारणको केही अपव्याख्या भएको छ । त्यही अपव्याख्या वर्तमानमा आएर सनातनलाई तल्लो स्थानमा झारेर संप्रदायमा खुम्च्याउने माध्यम बनेको छ । एकै संस्कृतिका अंगहरुले आफु पृथक हौ भनेर देखाउन प्रयोग गरिने एक उदाहरण यहाँ अप्रासंगिक नहोला । लंकाको राजा रावण र अयोध्याको निर्वाशित राजपुरुष राम बीचको युद्धलाई दुई धर्म बीचको युद्ध देखाएर राक्षस धर्म र मानवधर्म अलग देखाउन खोजिने गर्दछ । तर राम र रावण दुवैको आराध्य भगवान शंकर नै हुन भने उनिहरु अलग धर्मका कसरी भए ? सनातन संस्कृति भित्रका नै केही छट्टु भन्न मिल्ने बाठाहरुको संप्रदायका पण्डितहरुले यस्ता भ्रम निवारण गर्नु पर्नेमा झन थप्दै गएको भने पक्कै हो । वर्तमानमा भनिने हिन्दु र बौद्ध भिन्न हुन भने वौद्धको साम्याक महादान पुजामा हिन्दु राजाको आवश्यकता तात्कालिन संविधानले त गरेको थिएन । त्यो पक्कै बौद्ध ग्रन्थ र परंपरा अनुसार नै भएको हुनु पर्दछ । किरातले प्रयोग गर्ने शस्त्रअस्त्र जस्ताको तस्तै अरुले पनि प्रयोग त्यसै गरेका पक्कै होईनन् । यो संस्कृति समिश्रण भई एकाकार भएको उदाहरण हैन र ? कसले कसको अनुकरण ग¥यो भन्ने विवाद भन्दा अनुकरण गर्ने र अनुकरण गर्न दिने दुवै महान हुन् भन्ने कुरा महत्वपुर्ण हो, यदि अलग नै मान्ने हो भने पनि ।
शव्दसंग असहमती नै भए पनि वर्तमानमा प्रयोग हुुदै आएको ‘बाहुनवाद’ भनिने अहंवादको अस्तित्व भने छ । बाहुनवाद भनेर एक समुदायलाई तोक्नु सही कुरा हैन, यो अहंवादको परंपरा हो । जसले आफुलाई धेरै गाली गर्दछ यो त्यसैमा सर्ने गर्दछ । बाहुनवाद भनिने गर्नाले यसलाई अरुतिर दुषित गर्ने निष्कंटक बाटो भेटेको छ । नामको पछाडी जोडिएको थर वा जातले बाहुनवाद भनेर भन्ने तर साथै यो बाहुनलाई भनेको हैन प्रवृतिलाई भनेको हो भन्नेहरु यो अहंवादले ग्रस्त भईसकेका विचरा हुन् ।
सनातन अन्तरगतका सवै संप्रदायले कुनै न कुनै रुपमा प्रकृतिपुजा गर्दछ नै । अझ हिन्दुहरु त प्रकृतिको यो रुपलाइ सबै श्रृष्टिको मुल मान्छन , पञ्चतत्वको रुपमा । तेज आगोको रुपमा ,पृथ्वी भूमिको सबै रुपमा, जल नदि पोखरी मात्र नभएर जीवमा हुने रसको रुपमा, वायु सवै हावा जोडिएको रुपमा, आकाश अन्तरिक्ष लगायत श्रृष्टिको आधारको रुपमा । सनातनी आस्था राख्ने होस वा नास्तिक कहिल्यै बाहिर हुन सक्दैन , तर सम्प्रदाय मान्नेहरु भने त्यसले निर्देश गरेको कुरा नमान्ने वित्तिकै त्यहाुबाट च्युत हुन्छन । 
समाज गतिशिल बनाउन, न्याय, समानता कायम गर्न जुन अवधारणा छ त्यो हो राज्य । राज्यहरुको ठूलो इकाई राष्ट्र हो र राष्ट्रको ठूलो इकाई अधिराज्य हो । यसमा समयानुसार र युग सुहाउँदो परिवर्तन गरेर जनहित गर्न राजाको परिकल्पना गरिएको छ । यत्रो गहनतम जिम्मेवारी पुरा गर्न योग्यताको आवश्यकता पर्दछ । त्यसैले प्रशिक्षण दिएर तैयार गरिएकाले राज्य सञ्चालन गर्दछन् । यो सनातन मान्यता हो, त्यसैले अधिराज्य भनिएको हो । शाक्यमुनी गौतमका पिता सुद्धोधन गणराज्यका राजा थिए । गणतन्त्रमा पनि राजाको आवश्यकता थियो । ज्ञान, क्षमता र बुद्धि नभएकाले सञ्चालन गरेको राष्ट्र विनाशोन्मुख हुन्छ । यसको उदाहरण आवश्यक नपर्ला ।

प्रतिकृया दिनुहोस / Comments

Reality Nepal

E-Paper